Met dank aan Josanne Verhagen – Correspondentlid, viroloog en ‘vet vriendelijk’ (aldus onze gespreksredacteur Gwen Martèl) – die dit deel van de gids mede redigeerde.

Alle artikelen
Vandaag toegevoegd
Deze week toegevoegd

Wat we tot nu toe weten over het virus

Laten we beginnen met een antwoord op de meest basale vragen.

Hoe corona werkt en waarom je er ziek van wordt In: Kurzgesagt

In de luchtwegen hecht het virus zich aan celmembranen en geeft het de cel instructies om het virus te blijven vermeerderen. Het coronavirus kan ook het afweersysteem aantasten, waardoor dat ook gezonde cellen aanvalt. Vervolgens valt ook die bescherming weg en kunnen bacteriën het lichaam nog verder beschadigen. Het advies om infectie te voorkomen? Was je handen alsof je net jalapeñopepers hebt gesneden en vlak daarna contactlenzen in je ogen wilt stoppen.
Getipt door Najib el Moussaoui, medewerker techdesk De Correspondent (Kijktijd: 8 minuten)
Waarom het coronavirus zo effectief is In: The Atlantic

Dankzij de stekels aan de buitenkant van het coronavirus hecht het zich heel makkelijk aan een eiwit genaamd ACE2, dat zich op het oppervlak van onze cellen bevindt. Die stekels bestaan uit twee helften. Als de stekel zich in tweeën splitst, kan het virus een cel binnendringen.

Corona wordt hierbij een handje geholpen door de mens. Voor de splitsing van de ‘brug’ die de twee helften verbindt is een enzym genaamd furine nodig. Dat spul komt in grote hoeveelheden voor in onze weefsels. De huidige samenstelling werkt perfect om mensen te besmetten, of erger. Daarom zijn er nog niet zo veel mutaties van het virus: een virus muteert pas als het niet meer effectief is.
Getipt door Elise Langenkamp, medisch bioloog en Correspondentlid (Leestijd: 10 minuten)
Zo ver kan het virus zich verspreiden als je hoest of niest In: The New York Times

We weten nog altijd heel veel niet over hoe het coronavirus wordt overgedragen. Maar soortgelijke longziekten bestuderen kan ons helpen begrijpen waarom social distancing zo belangrijk is, en waarom het een goed idee is om mondkapjes te dragen.

Deze 3D-simulatie van The New York Times laat zien dat virusdeeltjes flink wat afstand kunnen afleggen wanneer iemand hoest, niest of ademt – veel meer dan 1,5 meter. En virusdeeltjes kunnen tot wel 20 minuten in de lucht blijven hangen in compacte ruimtes.
Getipt door Irene Caselli, correspondent First 1,000 Days (Kijk- en leestijd: 5 minuten)
Achter de schermen bij een veelbelovend vaccin-in-ontwikkeling In: Wired

Het eerste coronavaccin-in-ontwikkeling wordt sinds maart 2020 getest op mensen. Verreweg de meeste vaccins mislukken in de testfase. De kunst is om genetisch materiaal in iemands lichaam te brengen dat de cellen van die persoon instrueert om (ongevaarlijke) delen van het virus aan te maken. Vervolgens gaat het immuunsysteem het virus op eigen kracht bestrijden met antilichamen.

Farmabedrijf Moderna, dat eind 2020 een miljoen doses per maand van bovenstaand vaccin (mRNA-1273) wil produceren, werkte intensief samen met het Vaccine Research Center van de Amerikaanse overheid. Wetenschappers van dat laatste instituut ontdekten hoe ze de kenmerkende stekelvormige structuur van het coronavirus konden nabootsen, terwijl Moderna de genetische ‘bezorging’ van de viruskloon voor zijn rekening nam.

Intussen zijn wereldwijd meer dan honderd coronavaccins in ontwikkeling, maar de Amerikaanse overheid gelooft in het middel dat Moderna maakt – ze investeert een half miljard dollar in de farma-onderneming.
Getipt door Riffy Bol, algemeen redacteur De Correspondent (Leestijd: 35 minuten)
Niet het vinden van een vaccin is de grootste uitdaging, maar het opschalen van de productie In: Bionieuws

Nederlandse virologen draaien mee op het hoogste niveau van het wereldwijde virusonderzoek. Maar een echte bijdrage op zoek naar een vaccin kunnen zij in Nederland niet leveren, omdat hier niet de juiste faciliteiten zijn voor veilige dierproeven met het virus.

De Nederlandse viroloog Vincent Munster, normaliter met zijn ‘vleermuizenzoekteam’ op zoek naar virussen in het wild, is een spil in dit internationale onderzoek, als hoofd van de Virus Ecology Unit van het Amerikaanse National Institute of Allergy and Infectious Diseases. Volgens Munster is het grootste probleem niet het vinden van een vaccin, maar het opschalen van de productie – als er eenmaal een vaccin is.
Getipt door Thomas Oudman, correspondent Voedsel (Leestijd: 5 minuten)

Meer kijken? Een Correspondentlid en viroloog (dank, Linda!) raadde ons (in ‘t Nederlands) aan van moleculair viroloog Raoul de Groot. Liever lezen? Dan is in The New York Times iets voor jou.

Tot zover het antwoord op de vragen over hoe het virus werkt. Maar hoe verspreidde het virus zich? Hoe kon het een pandemie worden? Waarom is covid-19 niet vergelijkbaar met de griep? En is het wel vergelijkbaar met andere virussen? Ik las deze goede stukken die op die vragen antwoord geven.

Hoe het virus een pandemie werd In: The New York Times

Op 31 december 2019, toen al zeker duizend mensen besmet waren, lichtte de Chinese overheid de Wereldgezondheidsorganisatie in over wat we nu kennen als het coronavirus.

Een grootschalige analyse van reisgedrag aan de hand van mobiele telefoons en sociale media laat zien dat in de maand na de waarschuwing maar liefst zeven miljoen Chinezen wegtrokken uit de stad Wuhan, waar de huidige pandemie begon.

Toen Wuhan eind januari werd afgesloten van de buitenwereld, had het virus zich al verspreid over dertig steden in 26 verschillende landen. Onderzoekers schatten dat 85 procent van de besmette reizigers uit China zonder zichtbare symptomen naar het buitenland reisde.
Getipt door Johannes Visser, chef eindredactie De Correspondent (Kijk- en leestijd: 5 minuten)
Waarom jij waarschijnlijk ook corona krijgt In: The Atlantic

Omdat het zo moeilijk is te zien of iemand geïnfecteerd is, en omdat het al kan worden overdragen vóórdat er symptomen optreden, kan het coronavirus zich snel en simpel verspreiden. Dat is de gevaarlijke paradox van dit virus. In tegenstelling tot ebola zijn de symptomen – koorts, hoesten, kortademigheid – lastig te onderscheiden van minder schadelijke virussen. Vaak hebben patiënten niet eens ziekteverschijnselen.

Epidemioloog Marc Lipsitch van Harvard University verwacht dan ook dat 40 tot 70 procent van de wereldbevolking besmet zal raken met het coronavirus. Een effectief vaccin laat nog zeker een jaar tot anderhalf jaar op zich wachten, voorspelt pandemie-expert Richard Hatchett van gezondheidsplatform Coalition for Epidemic Preparedness Innovations (CEPI).
Getipt door Riffy Bol, algemeen redacteur De Correspondent (Leestijd: 15 minuten)

Wat we tot nu toe weten over de Nederlandse aanpak

In Nederland geldt een ‘intelligente lockdown’: het kabinet doet een beroep op de eigen verantwoordelijkheid van burgers. Ondertussen wordt door wetenschappers gezocht naar een vaccin, en wil de regering de pandemie ook met een app bestrijden.

Het dashboard met coronacijfers moet geen technische oplossing zijn voor een politiek probleem In: De Correspondent

In navolging van onder andere Duitsland en Hongkong krijgt Nederland een ‘dashboard’, waarop mensen kunnen bijhouden hoeveel mensen zijn besmet met, overleden aan, getest op of in het ziekenhuis opgenomen vanwege het coronavirus. Erg handig, want die statistieken waren tot nu toe verspreid over allerlei websites en documenten.

Desondanks is het goed om terughoudend te zijn met het dashboard. Je kunt niet blind varen op dagelijks geüpdatete cijfers, want die worden niet iedere dag even compleet bijgewerkt. Ook is het verstandig om de aantallen in context te plaatsen. Wanneer de besmettingsgraad ineens groeit, hoeft dat nog geen gevolgen te hebben voor de overheidsmaatregelen. Tot slot is het slim om te onthouden dat de beslissingen die het kabinet neemt op basis van de cijfers altijd politiek van aard zijn.
Column van Sanne Blauw, correspondent Ontcijferen (Leestijd: 5-6 minuten)
Corona laat zien waarom we het patentsysteem voor medicijnen moeten veranderen In: De Correspondent

De farmaceutische industrie hanteert een gehaaid verdienmodel: overheden betalen honderden miljoenen voor wetenschappelijk onderzoek naar medicijnen. Met die kennis produceren bedrijven vervolgens medicijnen die voor een veelvoud van de ontwikkelingsprijs worden verkocht aan diezelfde overheden.

Doorgaans is het uitwerken van geneesmiddelen tegen een pandemie financieel weinig aantrekkelijk, omdat het risico bestaat dat de ziekte na een paar maanden weer verdwijnt. Maar nu landen de corona-pandemie zo snel mogelijk de wereld uit willen helpen, maken farmaceutische bedrijven wederom gebruik van hun sterke onderhandelingspositie. Niet alleen oogsten ze de kennis die betaald is met belastinggeld, ook krijgen ze honderden miljoenen aan subsidie van de overheid om aan een coronavaccin te werken.

Er zijn meerdere ideeën om het verdienmodel van Big Pharma te veranderen. Bijvoorbeeld met ‘patent pools’, waarin universiteiten en bedrijven hun kennis over het coronavirus uitwisselen. Sommige landen werken met dwanglicenties, waarmee patenten van farmaceuten kunnen worden omzeild. Een derde optie is het patentensysteem vervangen door een eenmalige beloning die een farmaceut krijgt voor het ontwikkelen van een nieuw medicijn.
Analyse van Ruben Mersch, correspondent Big Pharma (Leestijd: 11-15 minuten)
Uit praktijkonderzoek blijkt: niezen in je elleboog werkt In: MythBusters

MythBusters, het populair-wetenschappelijke tv-programma op Discovery Channel, testte drie methoden om de druppels van het niezen - waarmee het coronavirus zich verspreidt naar andere mensen - binnen handbereik te houden: niezen in je hand, in je elleboog en in een zakdoek.

Niezen in je hand laat de druppels uit je neus en mond bijna drie meter door de lucht vliegen. Geen goed idee in een anderhalvemetersamenleving. Een zakdoek gebruiken is een beter idee, maar de druppels komen in dat geval door de stof heen op je handen, waardoor je het virus alsnog kunt verspreiden.

De beste oplossing is niezen in je elleboog, de aanpak die ook het RIVM aanraadt. Presentator Jamie Hyneman liet slechts twee niesdruppels ontsnappen, waarvan er één op zijn schoen terechtkwam. Bovendien komen er zo geen bacteriën of virussen op je handen terecht, waardoor de kans dat je anderen besmet klein blijft.
Getipt door Linda Visser, viroloog en Correspondentlid (Kijktijd: 5 minuten)
Een pandemie bestrijden doe je niet alleen van bovenaf, maar ook van onderop In: De Correspondent

De impact van corona in arme landen is groot, vertelt epidemioloog Amrish Baidjoe, die als wetenschappelijk adviseur optrad tijdens de uitbraken van zika en ebola. Door de pandemie komen vaccinatieprogramma’s in ontwikkelingslanden stil te liggen, worden malarianetten niet geleverd en raken medicijnen op. Ondertussen snijdt de Amerikaanse president Trump 450 miljoen dollar weg uit het budget van de Wereldgezondheidsorganisatie, die voor veel landen van levensbelang is.

Baidjoe vertelt ook wat Nederland kan leren van eerdere uitbraken. Een belangrijke les in zulke uitbraken is dat blauwdrukdenken slecht werkt. Oplossingen komen niet alleen neerdalen uit een Outbreak Management Team, maar moeten ook gevonden worden op lokaal niveau – in de praktijk. Zo stelt Baidjoe voor om vrijwilligers te werven voor de GGD’s om te helpen met contactonderzoek om besmettingen snel op te sporen.
Podcast van Jesse Frederik (correspondent Economie) en Rutger Bregman (correspondent Vooruitgang) (Luistertijd: 55 minuten)
Wanneer komt er een medicijn tegen covid-19? In: De Correspondent

Prioriteit nummer één voor de medische wereld: een vaccin ontwikkelen tegen corona. Maar ook medicijnen kunnen het leed van de coronapandemie verzachten. Het aantal infecties zal niet dalen door geneesmiddelen, maar besmette mensen worden er minder ziek door. Zo’n medicijn richt zich op de verschillende eiwitten die het virus met zich meedraagt: als het geneesmiddel één eiwit uitschakelt, kan het virus zijn werk niet meer effectief doen.

Op dit moment werken zeker negen farmaceutische instellingen serieus aan een medicijn tegen corona. Eén daarvan maakt een gerede kans om wereldwijd uitgerold te worden: remdesivir, dat al werd ontwikkeld voor andere coronavirussen (SARS en MERS).
Explainer van Ruben Mersch, correspondent Big Pharma (Leestijd: 6-8 minuten)
De overheid wil de pandemie bestrijden met een app. Dit zijn de mitsen en maren In: De Correspondent

Eind april wil de Nederlandse overheid een app inzetten om de verspreiding van het coronavirus beter in kaart te brengen. Maar cruciale vragen over privacy heeft de verantwoordelijke minister van Volksgezondheid, Hugo de Jonge (CDA) nog niet beantwoord.

Het is bijvoorbeeld onzeker of zo’n app effectief is. Technologieën die je locatie bepalen, zoals Bluetooth en GPS, zijn niet erg nauwkeurig in dichtbebouwde omgevingen. Dat kan erin resulteren dat de app je het verkeerde advies geeft over thuisblijven of niet.

Tot slot is een app hoogstens nuttig als een groot deel van de bevolking hem installeert op zijn telefoon. Maar veel oudere mensen hebben geen smartphone, en als het gebruik vrijwillig is – hoogstwaarschijnlijk wel – zullen veel mensen de app niet gebruiken.
Update van Dimitri Tokmetzis (correspondent Extremisme) en Maurits Martijn (adjunct-hoofdredacteur De Correspondent) (Leestijd: 6-7 minuten)
Achteraf gezien had Nederland meer aan preventie moeten doen In: De Correspondent

Voor het beteugelen van de pandemie had meer aan preventie gedaan kunnen worden, stelt André Knottnerus, hoogleraar huisartsgeneeskunde en voormalig voorzitter van de Gezondheidsraad. Het is bijvoorbeeld bekend dat sociaal-economisch minder bevoorrechte families vaker dicht op elkaar wonen in kleine huizen. Dus is het logisch dat zij meer de behoefte voelen om naar buiten te gaan.

Hier had de overheid op in kunnen spelen, bijvoorbeeld door regels op te stellen voor toegang tot natuurgebieden. Ook wat betreft vaccins had de overheid meer kunnen doen, door de infrastructuur voor onderzoek steviger neer te zetten, zodat mensen straks sneller ingeënt kunnen worden. Ten slotte is er volgens Knottnerus te laat gekeken naar de risico’s in verpleeghuizen en revalidatiecentra, waar veel kwetsbare mensen op een klein oppervlak verblijven.
Podcast van Lex Bohlmeijer, correspondent Goede Gesprekken (Luistertijd: 50 minuten)
Zo worden de vaccins tegen corona ontwikkeld In: De Correspondent

Wereldwijd zijn meer dan veertig verschillende vaccins in ontwikkeling om het coronavirus te bestrijden. Die vaccins maken gebruik van tien soorten vaccinatietechnologieën.

Het Leidse bedrijf Janssen Vaccines & Prevention werkt bijvoorbeeld met zogeheten adenovirussen. Die zijn zodanig verzwakt dat mensen er niet meer ziek van worden als ze ermee worden ingeënt, maar zorgen wel voor immuniteit. En in Nijmegen past een team wetenschappers een bestaand vaccin tegen tuberculose toe op proefpersonen, om te zien of hun immuunsysteem daardoor beter bestand is tegen het coronavirus.

Hoe snel een vaccin breed verspreid kan worden, hangt af van de effectiviteit ervan op mensen. Normaal gesproken worden vaccins eerst op dieren getest, maar bij eerdere coronavirussen (SARS en MERS) bleken de gevolgen voor proefdieren niet vergelijkbaar met die voor mensen.

Een ander probleem is de onzekerheid over hoelang het virus zich nog blijft verspreiden. Afhankelijk daarvan bepalen farmaceutische bedrijven of het financieel aantrekkelijk is om op grote schaal vaccins te produceren.
Analyse van Rosanne Hertzberger, correspondent Vaccinaties (Leestijd: 9-12 minuten)
Hoe Nederlandse wetenschappers berekenen welke maatregelen we moeten nemen In: NRC Handelsblad

In een chatgroep brainstormt het RIVM met tientallen wetenschappers over de Nederlandse aanpak omtrent het coronavirus. Bij de meeste scenario’s die zij schetsen duren de maatregelen één tot twee jaar. Verschillende aanpakken worden geopperd, zoals de methode van ‘pompend remmen’: na verloop van tijd de lockdown opheffen, totdat het aantal besmettingen een bepaalde drempelwaarde overschrijdt.

Dat zou tot 2021 duren, omdat 60 tot 80 procent van de bevolking immuniteit voor het virus ontwikkeld moet hebben na besmetting. Daarna kunnen alle maatregelen pas opgeheven worden. Een andere optie is lockdowns per regio invoeren. In één regio worden de overheidsmaatregelen weggenomen, zodat bewoners van dat gebied immuniteit kunnen ontwikkelen. Dat wordt dan doorgezet tot alle regio’s coronavrij zijn.

Maar geen enkele maatregel is perfect. Het is altijd de vraag of iedereen zich aan de regels houdt, of mensen de sociale isolatie kunnen volhouden en of de economie het volhoudt.
Getipt door Lode Claassen, back-end-developer De Correspondent (Leestijd: 10 minuten)
De manieren waarop landen hun bevolking kunnen testen op corona In: De Correspondent

Landen als Zuid-Korea, Australië en Singapore begonnen hun bevolking heel snel na de uitbraak te testen op SARS-CoV-2. Nederland schaalt zijn testcapaciteit pas deze maand op.

De komende tijd kunnen landen op vier manieren testen op het coronavirus: een PCR-test, controle op immuniteit, symptomen bestuderen, of een CT-scan van de longen maken. Die laatste twee methodes zijn onbetrouwbaar, omdat de ziekteverschijnselen van covid-19 lijken op een gewone longontsteking. Ook de andere manieren zijn niet perfect.

Met een PCR-test kun je wel zien of iemand besmet is, maar niet of iemand de ziekte al gehad heeft. Met een immuniteitstest kun je weer niet zien of iemand het virus in zijn lichaam heeft. Verschillende laboratoria wereldwijd werken op dit moment aan nieuwe manieren om te testen op het coronavirus.
Explainer van Ruben Mersch, correspondent Big Pharma (Leestijd: 8-11 minuten)
Antwoord op de prangendste vragen over corona, de Nederlandse aanpak en wat je nu kan doen In: De Correspondent

Viroloog Marion Koopmans is een van de zeven experts die de Europese Commissie adviseren over de coronacrisis.

Zij legt helder uit wat het coronavirus is (het lijkt op SARS, maar verspreidt zich makkelijker onder mensen), waar mensen besmet door raken (via druppeltjes in de lucht of op voorwerpen die vrijkomen bij hoesten of niezen), waarom als bevolking langzaam immuniteit opbouwen belangrijk is (zodat de zorg niet overbelast raakt en een steeds groter deel van de bevolking wordt beschermd), en hoe het virus zorgt voor samenwerking in de medische wereld (kennis uit wetenschappelijke tijdschriften wordt meteen gedeeld met de Wereldgezondheidsorganisatie, en de Europese Unie faciliteert binnen een maand onderzoek waar ze normaal twee jaar over doet).

Het uiteindelijke doel, zegt Koopmans, is om corona met alle maatregelen te reduceren tot een ‘wintervirus’: een vervelende infectie die eens in de zoveel tijd opduikt, maar die mensen niet meer doodziek maakt of dodelijk is.
Podcast van Lex Bohlmeijer, correspondent Goede Gesprekken (Luistertijd: 1 uur, leestijd korte versie: 15 minuten)
Hoe we na het virus onze samenleving inrichten, hangt af van hoe weerbaar we in de toekomst willen zijn In: De Correspondent

In Nederland klinkt de roep om op grote schaal te testen op het coronavirus steeds luider. Maar lang niet alle coronatests zijn betrouwbaar, zegt viroloog Marion Koopmans. Sommige tests herkennen niet dat mensen die milde klachten hadden het virus bij zich droegen. Belangrijker is volgens Koopmans dat de beperkt beschikbare testen eerst worden uitgevoerd op zorgpersoneel.

In de komende jaren moeten we de pandemie goed in het achterhoofd houden als we besluiten waarnaar we wetenschappelijk onderzoek doen, welke vaccins we ontwikkelen en hoe we ons zorgstelsel inrichten. Maar ook hoe we reizen en steden opbouwen. Dat hangt allemaal af van de vraag hoe weerbaar we als samenleving willen zijn voor een volgende pandemie.
Podcast van Lex Bohlmeijer, correspondent Goede Gesprekken (Luistertijd: 1 uur)

Wat we weten van eerdere pandemieën

Van de Spaanse griep in 1918 tot de Mexicaanse griep in 2009 – pandemieën teisteren de mens al heel lang. En daar kunnen we lessen uit trekken.

De belangrijkste lessen, honderd jaar na de Spaanse griep In: The New Yorker

Tussen 1918 en 1920 raakte een kwart van de wereldbevolking besmet met de Spaanse griep.

Varianten van het een virus die plotseling ernstige ziekte veroorzaken, verspreiden zich mogelijk minder goed onder mensen. Als een virus acuut slachtoffers maakt, blijven mensen binnen en besmetten ze anderen minder snel.

De Spaanse griep, stelt bioloog Paul Ewald, kon een kwart van de wereldbevolking besmetten omdat mensen na de Eerste Wereldoorlog niet binnen konden blijven. De Spaanse griep – veroorzaakt door een voor de bevolking nieuw virus – verspreidde zich zodra zieke soldaten de loopgraven verlieten.
Getipt door Michiel de Hoog, correspondent Sport (Leestijd: 45 minuten)
Wat we kunnen leren van honderd jaar pandemieën In: De Correspondent

In de Eerste Wereldoorlog liepen soldaten de Spaanse griep op in de loopgraven van Noord-Frankrijk, die vol zaten met dieren. In 1929 brak de papegaaienziekte uit door de internationale handel in exotische vogels. In 1976 werd een legionella-uitbraak in de Amerikaanse stad Philadelphia veroorzaakt door voorverwarmd water waarin bacteriën konden gedijen. En de SARS-epidemie, afkomstig van een vleermuis, kon zich in 2003 dankzij vliegverkeer verspreiden naar landen die zo ver uit elkaar liggen als Canada en Hongkong.
Essay van Nina Polak, correspondent Modern Leven (Leestijd: 16-21 minuten)
Kijken: Deze reportages over de grootste pandemieën van de afgelopen honderd jaar In: BBC

Een pandemie lijkt een uniek fenomeen, maar de laatste wereldwijde ziekte-uitbraak is nog geen tien jaar geleden. De Mexicaanse griep eiste in 2009 en 2010 zeker 18.000 levens. De BBC heeft een prachtige collectie gemaakt met audio- en videoreportages over de grootste epi- en pandemieën van de afgelopen honderd jaar: de Spaanse griep, SARS, ebola, maar ook het minder bekende Marburgvirus, dat in de jaren zestig opdook in Duitsland.
Getipt door Nabeelah Shabbir, gespreksredacteur The Correspondent (Luistertijd: 5 afleveringen van 9 minuten, kijktijd: 4 minuten)

Wat we (nog) niet (zeker) weten

Maar we weten vooral heel veel niet over het coronavirus. Omdat er veel cijfers, grafieken en nepnieuws rondgaan op sociale media, vind ik het ook belangrijk je te vertellen wat we allemaal níet weten, of niet kúnnen weten.

Deze week toegevoegd
Er is geen enkel bewijs dat rokers beter bestand zijn tegen corona In: Trimbos-instituut

Op sociale media komt steeds vaker de bewering voorbij dat roken de kans zou verkleinen dat je ziek wordt door corona. De claim is gebaseerd op een aantal onderzoeken waaruit zou blijken dat het aantal rokers dat opgenomen wordt in het ziekenhuis met covid-19 veel lager is dan je zou verwachten.

Dit artikel maakt brandhout van die onderzoeken. Als je deze studies in detail leest, ontdek je een hele waslijst aan methodologische fouten. Tot er betere data zijn, kan je er dus best van uitgaan dat covid-19 zich net zo gedraagt als andere luchtweginfecties: roken beschermt je niet, maar maakt de ziekte juist erger.
Getipt door Marjan Heuving, Correspondentlid (Leestijd: 20 minuten)
Wat we wel en niet weten over ‘superverspreiders’ In: Science

Aan het begin van de coronapandemie had iedereen het over de ‘curve’ van patiënten die moest worden ‘platgeslagen’ door social distancing. Een maand geleden hoorde je steeds vaker over R: het getal dat vertelt hoeveel nieuwe infecties er gemiddeld bij komen via één besmette patiënt. Nu komt er steeds meer berichtgeving binnen over k, de verspreidingsfactor.

Als k laag is, betekent het dat het virus zich verspreidt vanuit een kleine groep mensen - oftewel ‘superverspreiders’. Voorbeelden zijn de ziekte-uitbraken in Amerikaanse kerkkoren en slachthuizen, Japanse concertzalen en Zuid-Koreaanse zumbaklassen. Een wetenschapper van de London School of Hygiene & Tropical Medicine schat dat 10 procent van de besmette personen 80 procent van alle nieuwe besmettingen veroorzaakt.

Dit artikel in Science geeft een interessante verklaring voor superverspreiding: de kans daarop zou toenemen in een gesloten omgeving waar mensen dicht op elkaar ademen en (luid) praten. Zo komen op een klein oppervlak relatief veel speekseldeeltjes in de lucht terecht, en wordt de kans groter dat het virus zijn weg naar gezonde omstanders vindt.
Getipt door Michiel de Hoog, correspondent Sport (Leestijd: 8 minuten)
Is een mondkapje zinnig? Het antwoord is minder eenduidig dan gehoopt In: Neurologica

Werken mondmaskers? Het lijkt een eenvoudige vraag, maar dat is het niet. Het hangt af van het type masker en de vraag of de drager al dan niet besmet is. En wat moet je meten? Alleen de verspreiding van virusdeeltjes in de lucht, of ook de kans dat die viruspartikels een besmetting veroorzaken?

In dit stuk bespreekt neuroloog Steve Novella de bestaande studies naar de effectiviteit van mondmaskers. Daaruit blijkt dat we veel nog niet weten, maar dat het in elk geval voor zorgverleners wel een goed idee is om een zogeheten N95-masker te dragen. Het dragen van een gewoon masker door het brede publiek heeft waarschijnlijk slechts een bescheiden effect – en dan alleen nog als het masker correct gedragen wordt. De conclusie van Novella: draag een masker op drukke plaatsen, maar gedraag je alsof je er geen op hebt.
Getipt door Ruben Mersch, correspondent Big Pharma (Leestijd: 7 minuten)
In een pandemie is alle informatie en uitwisseling welkom In: Boston Review

Van die mensen van wie je nog nooit had gehoord, maar die ineens je gids zijn geworden in deze onzekere tijden. Harvard-epidemioloog Marc Lipsitch is zo iemand. In dit essay vertelt hij begrijpelijk, en met de nodige nuance, over het vakgebied der epidemiologie.

Lipsitch vreest voor de overdreven scepsis van sommige wetenschappers, waarbij geen enkel bewijs ooit goed genoeg is. Hij noemt de ‘evidence-based’ school, die – even gechargeerd – alleen vertrouwt op gecontroleerde experimenten. Die houding is gevaarlijk, vindt Lipsitch, zeker in tijden van corona. Alle informatie is welkom als ze je helpt de huidige situatie te ontcijferen. Daarom moeten juist nu wetenschappers van alle specialismen samenwerken.
Getipt door Sanne Blauw, correspondent Ontcijferen (Leestijd: 15 minuten)
Onweerlegbare kennis van het coronavirus is voorlopig niet aan de orde In: The Atlantic

Dit stuk van wetenschapsjournalist Ed Yong vat de complexiteit van de pandemie en de moeilijkheid die complexiteit te begrijpen geweldig goed samen. Het stuk bestaat eigenlijk uit acht aparte stukken: wat is het virus, wat is de ziekte, wat is wetenschap, waarom journalistiek minder stellig zou moeten zijn, het probleem van de vele informatie en desinformatie, waarom voorkomen nooit dezelfde erkenning krijgt als genezen, etc.

Die acht verhalen zouden los van elkaar geweldig leesvoer zijn, maar in een pandemie is het belangrijk alles in context te zien, legt Yong uit. ‘We houden van simpele verhalen, maar een pandemie biedt die [simpele verhalen] niet.’ En toch lukt het hem dit onderhoudend en begrijpelijk en simpel uit te leggen.
Getipt door Michiel de Hoog, correspondent Sport (Leestijd: 35 minuten)
Zo wordt de besmettingsgraad van het virus berekend In: De Correspondent

Om het verloop van de coronapandemie te meten, maken epidemiologen gebruik van het reproductiegetal – ook wel R genoemd. Dat cijfer laat zien hoeveel mensen een bestaande coronapatiënt gemiddeld besmet. Is R gelijk aan 2, dan verspreidt het virus zich exponentieel (1, 2, 4, 8, 16, 32, enzovoort). Als R=1, dan wordt de uitbraak niet groter en ook niet kleiner: elke bestaande patiënt besmet dan één ‘nieuwe’ patiënt.

Het doel van de Nederlandse coronamaatregelen is om R onder de 1 te krijgen, zodat de ziekte zich steeds minder goed verspreidt. De maatregelen richten zich op de drie de factoren waaruit R is opgebouwd: de kans dat iemand een ander besmet bij contact (die verklein je door afstand te houden en je handen te wassen), de hoeveelheid contacten die iemand heeft (die wordt bijvoorbeeld minder door thuis te werken) en de duur van besmettelijkheid (die wordt geminimaliseerd door ziektegevallen snel op te sporen en te isoleren).
Explainer van Sanne Blauw, correspondent Ontcijferen (Leestijd: 7-9 minuten)
De betrouwbaarheid van coronacijfers hangt af van de hoeveelheid tests In: FiveThirtyEight

Je hoort steeds over ‘bevestigde’ gevallen van corona. Dat bijvoeglijk naamwoord staat er niet voor niets, want het exacte aantal bevestigde gevallen is onduidelijk. Hoe dat komt? Niet iedereen wordt getest, omdat er in veel landen een tekort aan testen bestaat.

Het gevolg: de cijfers onderschatten de omvang van het probleem. In hoeverre, dat scheelt per land – het ene land test veel, het andere weinig, een derde bouwt het aantal tests steeds verder op, zoals Nederland. Datajournalist Nate Silver laat in dit artikel zien hoe de betrouwbaarheid van coronacijfers afhangt van de manier van testen.

Voor het fictieve land Covidia laat hij zien hoeveel de echte cijfers ernaast zitten en wat de gevolgen daarvan zijn voor die o zo belangrijke R, de besmettingsgraad. De belangrijkste les: data over coronagevallen zijn nutteloos zolang je niet weet hoeveel er wordt getest. En soms zijn de landen die goed uit de cijfers komen, in werkelijkheid slechter af.
Getipt door Sanne Blauw, correspondent Ontcijferen (Leestijd: 25 minuten)
Houd een slag om de arm als je coronacijfers van verschillende landen vergelijkt In: De Correspondent

De afgelopen weken vreesde Nederland dat het wat betreft aantal coronadoden Italië achterna ging. Twee tabellen met min of meer gelijke aantallen werden naast elkaar gezet als ‘bewijs’. Daar ging een hoop fout: de begindata waren willekeurig gekozen en verschilden sterk van elkaar als je keek naar de eerste dode en de eerste honderd besmettingen in beide landen.

Coronadata uit verschillende landen kun je überhaupt niet zomaar met elkaar vergelijken. Zo heeft Italië een andere bevolkingsopbouw dan Nederland, met veel meer oudere mensen – die vatbaarder zijn voor corona. Ook greep de Italiaanse overheid later in dan Nederland met maatregelen om binnen te blijven.

Tot slot variëren de rekenmethodes per land. In Nederland is bijvoorbeeld relatief weinig getest op het virus, waardoor de hoeveelheid besmettingen altijd lager ligt dan het werkelijke aantal. Besmettings- en dodenaantallen lijken betrouwbare cijfers, maar bieden eigenlijk alleen schijnzekerheid.
Analyse van Sanne Blauw, correspondent Ontcijferen (Leestijd: 8-11 minuten)
Zo simuleer je een epidemie met je computer In: 3Blue1Brown

Deze video van 3Blue1Brown laat het zogenaamde SIR-model zien, waarin de bevolking onderverdeeld is in drie groepen: Susceptible, Infected en Recovered. Vatbaar, geïnfecteerd en hersteld, dus.

Met dat eenvoudige model simuleert de maker allerlei scenario’s. Wat, bijvoorbeeld, als geïnfecteerde gevallen snel worden geïsoleerd? En wat als je aanneemt dat je er een paar over het hoofd ziet? Wat is het effect van social distancing? En van restricties op reizen?

Modellen zijn heel gevoelig voor verschillende aannames. Zoals de maker van de video zelf ook benadrukt: het model is te gesimplificeerd om beleid op te maken, maar het geeft je een goede inkijk in de hoofden van de modelleurs die op dit moment zo belangrijk zijn.
Getipt door Sanne Blauw, correspondent Ontcijferen (Kijktijd: 23 minuten)
Wetenschappelijke consensus over corona laat nog wel even op zich wachten In: New Statesman

Het wetenschappelijk onderzoek naar het coronavirus gaat razendsnel, en is vaak niet gecontroleerd door andere wetenschappers (‘peerreviewed’). Dat kan natuurlijk niet anders: er moet nu eenmaal actie ondernomen worden.

Maar de wetenschap die zich richt op covid-19 is nog niet zo ver als bijvoorbeeld de klimaatwetenschap, betogen twee wetenschapsfilosofen in dit artikel. We kunnen daarom niet verwachten dat elke studie direct ‘waar’ is: zo werkt de wetenschap niet. Het duurt nog wel even voordat er een wetenschappelijke consensus bestaat over het coronavirus.

Tot die tijd is het belangrijk om het onderzoek kritisch te blijven volgen en transparantie te verwachten over de modellen die de overheid gebruikt.
Getipt door Sanne Blauw, correspondent Ontcijferen (Leestijd: 7 minuten)
Rekenmodellen zijn onmisbaar, maar geen voorspelling is perfect In: De Correspondent

Het is onmogelijk te zeggen hoeveel mensen wereldwijd zijn besmet met het coronavirus, wat het sterftepercentage is en hoe besmettelijk het virus precies is. Dat komt doordat we cruciale gegevens niet hebben.

Het sterftepercentage bereken je bijvoorbeeld door het aantal doden door het aantal besmettingen te delen, maar we weten niet hoeveel mensen er besmet zijn met en hoeveel mensen er overlijden aan corona.

De besmettelijkheid bepalen epidemiologen door de R0 – in het Engels ‘R nought’ – te berekenen: het gemiddelde aantal mensen dat door één ziek persoon besmet raakt. Als R0 groter is dan 1, dan zal het virus zich waarschijnlijk blijven verspreiden. Is het kleiner dan 1, dan is het te verwachten dat de ziekte uitdooft. Maar in het geval van corona lopen de schattingen over de R0 uiteen.

En ook de verdubbelingstijd – hoe lang het duurt voordat het aantal bevestigde gevallen verdubbeld is – verschilt sterk per land, waardoor we niet goed weten hoe snel het coronavirus zich verspreidt.
Getipt door Sanne Blauw, correspondent Ontcijferen (Leestijd: 12 minuten)
Corona in context / Wat we tot nu toe weten. En wat niet Hoe corona macht en politiek wereldwijd verandert Wat corona met je geestelijke gezondheid doet Wat deze pandemie de economie kost Hoe corona mens en maatschappij beïnvloedt Wie wij volgen voor betrouwbaar nieuws Vergezichten. Hoe kan de wereld er na corona uitzien?
Toon alle thema's
Gids Corona in context

Het coronavirus is uitgegroeid tot een pandemie met verstrekkende en langdurige gevolgen. Wij zien het als onze taak jou te helpen deze wereldwijde ontwikkeling te begrijpen door het nieuws op een weloverwogen, feitelijke en constructieve manier van context te voorzien. Daarom zijn we deze coronagids begonnen.