Foto: Getty Images

Hoe langer het conflict in Oekraïne duurt, hoe luider de roep om één Europees energiebeleid klinkt. Geconfronteerd met energiemacht Rusland, dat gaslevering inzet als politiek drukmiddel, beseffen politici hoe kwetsbaar Europa is.

Zo lanceerde de Poolse premier Donald Tusk drie weken geleden het voorstel voor een heuse energie-unie. Om de macht van de Russische gasleverancier Gazprom is ’s werelds grootste gasproducent en levert ongeveer een derde van de totale Europese vraag naar gas. Vooral veel Oost-Europese landen zoals Polen, Hongarije, Tsjechië en de Baltische staten zijn voor het grootste gedeelte afhankelijk van Russisch gas. Maar ook Duitsland en Italië zijn voor meer dan dertig procent van hun totale gasconsumptie aangewezen op Gazprom. te breken, moet Europa gezamenlijk haar gas inkopen, In een opinieartikel van 21 april in de Financial Times. Alleen beschikbaar voor abonnees. Daarnaast wil de Poolse premier dat Europa inzet op de winning van al haar fossiele brandstoffen - zoals kolen en schaliegas- omdat het zorgt voor meer energiezekerheid.

Ook de Britse premier David Cameron pleit voor een energie-onafhankelijker Europa. Via een De Energypost heeft dit document ingezien en schreef op 6 mei een analyse hierover gelekt document wordt duidelijk dat Engeland alle vrijheid wil voor de winning van schaliegas, maar ook voor kern- en duurzame energie. Terwijl het gebruik van vervuilende kolen juist ontmoedigd moet worden.

PvdA-leider Diederik Samsom zo betoogt hij in dit opinieartikel in de Volkskrant van 24 april wil vooral een duurzaam Europa. Voor 2050 moet de EU in haar eigen energiebehoefte voorzien, zodat het niet langer afhankelijk is van de grillen van Poetin. Belangrijkste instrument: één Europees stimuleringsbeleid gebaseerd op CO2-belasting.

Aan mooie ideeën geen gebrek, maar maken al deze plannen ook een kans? En is schaliegas het wondermiddel om minder afhankelijk te worden van Rusland, of zit het vooral de ambitieuze duurzaamheidsdoelstellingen in de weg?

Om die vragen te beantwoorden analyseren we drie middelen waar de EU op kan inzetten om minder afhankelijk te worden van machtige energieleveranciers als Rusland: Europa’s juridische machtsmiddelen, de winning van schaliegas en het afkicken van onze fossiele-energieverslaving. Welke van deze middelen is het meest haalbaar en vruchtbaar?

1. De juridische macht

Elk Europees land onderhandelt nu afzonderlijk met Gazprom over de gasprijzen. Dat is in het voordeel van Rusland, dat als enige leverancier in Oost-Europese landen hoge tarieven kan In deze explainer heb ik uitgelegd hoe dit werkt. rekenen. Geen wonder dat Polen hier een einde aan wil maken. Maar ook Brussel is het machtsmonopolie van Gazprom zat. Günther Oetinger, Eurocommissaris voor Energie, liet begin deze maand in Warschau weten: ‘Het verdeel-en-heersspel dat Moskou speelt kan en mag niet geaccepteerd worden door de Oetingers uitspraken. EU-lidstaten.’

‘Het verdeel-en-heersspel dat Moskou speelt kan en mag niet geaccepteerd worden door de EU-lidstaten’

Dat is niet puur blufpoker. Europa heeft veel juridische macht. Vanwege de open interne markt, is kartelvorming ten strengste verboden. Daar kan softwarefabrikant Microsoft over meepraten. Het Amerikaanse bedrijf moest vorig jaar een half miljard euro boete betalen omdat Europese consumenten niet zelf hun Zie hier het bericht in NRC Handelsblad. internetbrowser mochten kiezen.

Hetzelfde Brussel maakt zich vooral druk over het feit dat Gazprom zowel mede-eigenaar is van pijpleidingen en de enige gasleverancier is. Dat is in strijd met Europese reguleringsregels waar derden toegang moeten hebben tot de pijpleiding en waar gasbedrijven moeten zijn gesplitst in een netwerkbeheerder en producent/leverancier. Dit valt onder het zogenoemde EU ‘Third Energy Package.’ lijkt het Russische Gazprom te hanteren bij de gascontracten die zij afsluit met Zuid- en Oost-Europese landen. Er loopt nu een Nieuwsuur maakte eind februari hier een reportage over EU-kartelonderzoek over de contracten die aan de basis staan van het De South Stream-pijpleidingen lopen van Rusland, via de Zwarte Zee naar Zuidoost-Europa en zijn bedoeld om minder afhankelijk te zijn van gasdoorvoerland Oekraïne.

Een flinke boete voor Gazprom is één mogelijkheid. Ook wordt gespeculeerd dat Brussel het hele 30 miljard euro kostende South Stream-project wil Lees meer hierover in dit artikel van The Telegraph. annuleren. Toch lijkt het zover niet te komen. Alleen al vanwege het onlangs gesloten Zie hier bericht van Reuters contract tussen Rusland en Oostenrijk, het land dat als eindhalte fungeert voor de South Stream-pijpleidingen. Daarnaast hebben Het Italiaanse Eni - voor dertig procent in handen van de staat- heeft een aandeel van twintig procent. Het Franse EDF Group - voor 84,5 procent in handen van de staat- heeft 15 procent van de aandelen in handen net als het Duitse Wintershall. Een dochteronderneming van chemiereus BASF. Het Russische staatsbedrijf Gazprom heeft de andere helft van South Stream in handen. Maar er zit ook een Nederlands tintje aan het South Stream project. Het hoofdkantoor zit op de Amsterdamse Zuidas en tot voor kort was Marcel Kramer- voormalig bestuursvoorzitter van Gasunie- de CEO van South Stream. (deels staatsbedrijven, altijd mede-aandeelhouder) veel te verliezen bij het afblazen van South Stream.

Het is niet verwonderlijk dat Polen grote moeite heeft met deze West-Europees- Russische samenwerking, aangezien zij zelf al Lees hierover mijn reconstructie buitenspel zijn gezet door het Nord Stream-project. De pijpleidingen die Rusland direct verbinden met Duitsland.

Toch is de komst van één Europese instantie die onderhandelt met Gazprom over gascontracten, zoals de Poolse premier graag wil, niet realistisch. Het staat namelijk haaks op de geliberaliseerde gasmarkt. Niettemin legt Tusk wel de vinger op de zere plek: Rusland maakt zeer handig gebruik van een slecht gecoördineerd Europa. Een eerste stap om de regie weer in handen te krijgen is een kartelboete uitvaardigen wanneer Gazprom zich niet houdt aan de Europese energieregels.

2. Het winnen van schaliegas

Een ander mogelijk Europees wapen tegen het gasmonopolie van Rusland is de winning van schaliegas. Zeker wanneer Europa net als de Amerikanen een In tien jaar tijd is de gasprijs met meer dan zestig procent gedaald. Ondertussen komt meer dan een kwart van de totale Amerikaanse gasproductie uit schaliegas. Niet alleen goed nieuws voor de gassector maar ook voor de energie-intensieve industrie. Volgens cijfers van het American Chemistry Council zijn er door winning van schaliegas voor meer dan 100 miljard euro aan investeringen gedaan in de chemische sector. Er wordt dan ook wel gesproken over een ‘industriële rennaissance.’ kan ontketenen. Toch is van een gezamenlijk Europees schaliegasbeleid nog lang geen sprake. Sterker nog, door de lobby van het Verenigd Koninkrijk is aan de Europese klimaatdoelstellingen voor 2030 geen voorwaarde verbonden voor de winning van Zie dit artikel over de nationale lobby’s rondom de 2030 doelstellingen schaliegas.

Op het Ondertussen heeft Duitsland ook besloten om voorlopig geen proefboringen naar schaliegas uit te voeren. hieronder is te zien dat de verdeeldheid in Europa enorm is.

Een belangrijke reden is de grote De winning van schaliegas is zeer omstreden vanwege mogelijke milieuschade. Zowel besmetting van het grondwater als het vrijkomen van methaan, een zeer schadelijk broeikasgas. Daarnaast zouden er ook aardbevingen kunnen ontstaan.
Om schaliegas te winnen moet er geboord worden in de steenachtige ondergrond op meer dan drie kilometer diepte. Middels een horizontale boor worden er haarscheurtjes veroorzaakt in de bodem, het zogenoemde fracken. Om die scheurtjes open te houden wordt er met zeer grote druk enorme hoeveelheden water, zand en chemicaliën de bodem ingespoten.
rond de winning van schaliegas in West-Europese landen als Frankrijk en In Nederland zijn drie vergunningen afgeven voor proefboringen naar schaliegas. Maar voordat het Engelse bedrijf Caudrilla daar mee kon beginnen hebben lokale protesten de winning stilgelegd. Het ministerie van Economische Zaken heeft een algemeen onderzoek laten uitvoeren naar de risico’s van schaliegas. Vanwege grote kritiek van milieuactivisten en de commissie van Milieueffectrapportage (MER) op de beperkte reikwijdte van dit onderzoek zijn de proefboringen andermaal uitgesteld. Minister Kamp van EZ heeft onlangs aangekondigd om tot begin 2015 geen boringen naar schaliegas uit te laten voeren. Hij wacht eerst op de resultaten van nieuw onderzoek. Daar houden milieuactivisten en betrokken burgers proefboringen tegen. Terwijl in Oost-Europese landen als Polen schaliegas als wondermiddel wordt gezien tegen gasgrootmacht Rusland.

Het is niet verwonderlijk dat ook Oekraïne veel verwacht van schaliegas. Het heeft vorig jaar een contract gesloten met Shell ter waarde van 7,25 miljard euro voor proefboringen naar het spul. Saillant detail: het schaliegascontract werd iets meer dan een jaar geleden getekend tijdens het World Economic Forum in het Zwitserse Davos. Ter bekrachtiging schudde premier Mark Rutte de hand van toenmalig Oekraïens president Viktor Zie hier bericht en foto op de BBC. Janoekovitsj.

Maakt schaliegas Europa energie-onafhankelijk?

Nee, en daar zijn verschillende redenen voor. Allereerst is er veel minder schaliegas in Europa dan in andere delen van de wereld. China en de Verenigde Staten hebben de grootste reserves. De Engelsen, die al bezig zijn met de winning van schaliegas, hebben naar schatting 56 miljard kubieke meter schaliegas. Wat gelijk staat aan de binnenlandse vraag voor de komende vijfenhalf jaar. Een kortetermijnoplossing dus.

Voor de Polen en Fransen ziet het er een stuk beter uit. Tenminste, wanneer de winning van schaliegas rendabel is. Dan hoeft Polen over twintig jaar helemaal geen buitenlands gas meer te importeren en ziet Frankrijk haar import met 40 procent Deze analyse komt uit een rapport van een drietal economen van Energieonderzoek Centrum Nederland (ECN). afnemen.

Voor Europa als geheel is de situatie een stuk somberder. De importafhankelijkheid van buitenlands gas blijft, zelfs bij een enorme hoeveelheid aan technisch winbaar schaliegas, in 2050 nog rond de 60 procent.

De vraag is ook of gasbedrijven wel die miljardeninvesteringen willen doen in Europa. De winning van gas in diepgelegen steenlagen is drie à vier keer zo duur als het boren naar gas in zandlagen of op zee. Om bedrijven te overtuigen moeten Europese landen duidelijke financiële voordelen bieden voor het winnen van schaliegas.

Zelfs in Polen, het land met de grootste Europese schaliegasreserves, Zowel het Franse Total als het Amerikaans ExxonMobil is gestopt met proefboringen in Polen stoppen olie-en gasbedrijven met het boren naar schaliegas. Met zeer lage belastingen probeert Polen nu investeerders over te halen te blijven boren. De hallelujah-stemming lijkt voorbij.

Europa’s energiemarkt werkt anders

De Amerikaanse schaliegasrevolutie is voor Europa dus niet haalbaar. Dat heeft niet alleen te maken met de hoeveelheid aan technisch winbaar schaliegas, het heeft ook te maken met de grote verschillen tussen beide gasmarkten.

In de VS ben je naast landeigenaar ook baas over de ondergrond. Wanneer er diep onder je huis schaliegas wordt gevonden is het dus aantrekkelijk je grond aan gasbedrijven te verkopen. Daarnaast zorgt een federale wet ervoor dat een ontdekte gasvoorraad binnen vijf jaar gewonnen moet worden. Anders mag de concurrent het proberen. Daardoor slaan veel kleine petroleumbedrijfjes in hoog tempo put na put, ook al moeten ze hun opbrengsten soms tegen verlies verkopen. En dat komt weer door een andere wet, die het de Amerikanen verbiedt schaliegas te exporteren. Doordat al het spul in de VS blijft en niet de wereldmarkt opstroomt, drukt het de gasprijzen.

Op langere termijn willen de Amerikanen wel schaliegas gaan exporteren, maar dan is Europa niet de eerste keus. De gasprijzen in Azië liggen stukken hoger dan in Europa, dus daar valt veel meer te verdienen.

Besluit Europa toch in te zetten op schaliegas, dan is alleen in het positiefste scenario een verlaging van de gasprijs van maximaal 15 procent Deze analyse komt uit het rapport van het Engelse consultantbureau Pöyry. mogelijk. Maar dan is nog de vraag of de gevestigde spelers in de Europese gasmarkt dit toestaan. In Europa heeft een aantal grote gaslanden zoals Rusland, Noorwegen maar ook Nederland, Algerije en Qatar de hele markt in handen. Zij kunnen via lagere langetermijncontracten de gasprijs tijdelijk verlagen om zo de winning van schaliegas onaantrekkelijk te maken.

Meer stroom uit kolen

Het grootste probleem voor deze gasbedrijven is echter de groei van kolen in onze elektriciteitsvoorziening. Door de enorme daling van de gasprijzen in de VS exporteert Amerika haar eigen kolen nu naar Europa. Een mooie meevaller voor de Amerikanen. Voor hun elektriciteitsvoorziening gebruiken zij schaliegas in plaats van kolen, waardoor de CO2-uitstoot daar flink Zie dit achtergrondartikel in The Wall Street Journal. is gedaald.

Paradoxaal genoeg is Duitsland zowel kampioen zonne-energie als ook een van de grootste producenten van het zeer vervuilende bruinkool. Inderdaad, vanwege de goedkope kolenprijs.

Europa zit daardoor met een enorm milieuprobleem. Paradoxaal genoeg is Duitsland zowel kampioen zonne-energie als een van de grootste producenten van het zeer vervuilende Zie deze reportage van de BBC over een bruinkoolmijn vlak bij Berlijn. bruinkool. Inderdaad, vanwege de goedkope kolenprijs. Terwijl de veel duurzamere gasgestookte centrales stilstaan en massaal worden afgeschreven door energiebedrijven. Een flinke tegenvaller voor zowel het klimaat als de gasbedrijven.

Want waar Europese politici roepen om minder afhankelijkheid van Russisch gas, daar lobbyen Europese gasbedrijven - samen met Gazprom - voor meer gas in onze elektriciteitsvoorziening. Dat gebeurt binnen het Lees hier hun rapport over toekomstige rol van gas European Gas Forum waar onder andere het Brits/Nederlandse Shell, het Franse GDF Suez én het Russische Gazprom gas promoten als onderdeel van de Europese klimaatdoelstellingen.

3. Afkicken van fossiele energie

Vanuit milieuoptiek is lobbyen voor meer gas helemaal geen vreemde gedachte. Wil Europa haar ambitieuze doelen halen, dan moet het flink minder CO2 uitstoten. De combinatie duurzaam en gasgestookte elektriciteit is dan erg Nieuwe kolencentrales stoten per kilowattuur (kwh) ruim twee keer meer CO2 uit dan gasgestookte elektriciteitscentrales. Daarnaast is het rendement van kolencentrales lager. Oude kolencentrales zijn nog vervuilender. Bron: ECN Zowel als brandstof voor de elektriciteitsvoorziening (om de vervuilende kolen te vervangen), als als alternatief voor olie in het transport. Daarvoor moeten wel de Lees de explainer over de handel in CO2 van Thomas Muntz. ETS-rechten flink in prijs stijgen, zodat de vervuilendste brandstoffen het zwaarst belast worden.

Wanneer Europa gehoor geeft aan deze gaslobby vormt Gazprom ineens een essentieel onderdeel van de duurzame plannen.

Precies deze zeer ongemakkelijke uitkomst laat eens te meer zien dat Europa veel te afhankelijk is van de import van fossiele energie. De EU is voor meer dan 50 procent aangewezen op gas, olie en kolen uit het Dit cijfer komt uit het energierapport 2013 van de Europese Commissie. buitenland. Door alle angstbeelden over het dichtdraaien van de Russische gaskraan vergeten we bijna dat Rusland ook de belangrijkste exporteur is van Zo komt 35 procent van alle olie uit Rusland en 26 procent van de Europese vraag naar kolen. Hierdoor is Rusland zowel Europees grootste gasleverancier, olieleverancier en grootste exporteur van kolen. Deze cijfers komen uit het Energierapport 2013 van de Europese Commissie.

Willen Europese politici een les trekken uit het conflict in Oekraïne, laat het dan deze zijn: we moeten zo snel mogelijk afkicken van onze fossiele-energieverslaving.

Het pleidooi vóór de winning van schaliegas maakt Europa wel iets minder afhankelijk van het buitenland, maar schuift het wezenlijke probleem voor zich uit.

We moeten zo snel mogelijk afkicken van onze fossiele-energieverslaving

In plaats van pleiten voor meer energie, moeten Europese politici leren zich hard te maken voor mínder energie. Daar ligt het begin van een oplossing. Investeren in energiebesparing. Niet sexy, maar daar valt wel de grootste winst te halen. Energiebesparing is een van de Europese lidstaten hebben afgesproken om in 2020 zowel hun CO2 uitstoot met 20 procent te hebben verminderd als het aandeel duurzaamheid te laten toenemen tot 20 procent en ook 20 procent energie te besparen. De laatste doelstelling kost nog de meeste moeite. en het lijkt er sterk op dat Europa keihard gaat falen op dit onderdeel. Geen enkel EU-land slaagt erin om jaarlijks 1,5 procent energie te Lees meer hierover in dit rapport van The Coalition for Energy Savings besparen. 

Nu de economie weer aantrekt moeten politieke leiders en het bedrijfsleven dan ook het lef hebben te investeren in een circulaire economie waar brandstoffen worden hergebruikt. Miljardeninvesteringen in heel erg zuinige en duurzame technieken zorgen voor een continent dat niet jaloers hoeft te kijken naar de schaliegasrevolutie in de Verenigde Staten en tegelijkertijd haar fossielafhankelijkheid af ziet nemen. Want daar is Poetin het bangst voor.

Ondertussen achter de schermen: hoe Europa Oekraïne de das omdoet met Russisch gas Voor de bühne steunt de Europese Unie Oekraïne en stelt het sancties in tegen Rusland. Maar achter de schermen sluiten de twee grootmachten juist enorme gasdeals, die funest zijn voor de Oekraïeners. Ook Nederland speelt daarbij een grote rol. Een reconstructie. Lees: ‘Ondertussen achter de schermen: hoe Europa Oekraïne de das omdoet met Russisch gas’

Energieplannen genoeg in Europa. Nu de daden nog Afgelopen woensdag presenteerde de Europese Commissie haar nieuwe plannen voor energie-en klimaatbeleid. Daarin staan geen harde afspraken voor meer windmolens en zonnepanelen, wel is er goede hoop voor de CO2-handel. Maar worden de plannen ook echt werkelijkheid? Lees: ‘Energieplannen genoeg in Europa. Nu de daden nog’

Hoe werkt de handel in CO2? De Europese Unie wil verduurzamen en de uitstoot van koolstof drastisch terugdringen. Handel in CO2-rechten moet daarbij helpen. Maar hoe werkt dat? En werkt het ook goed? Lees de explainer: ‘Hoe werkt de handel in CO2?’

Honderd procent duurzame energie in 2030, kan dat? Actieorganisatie Urgenda presenteert vandaag een nieuw plan voor 100 procent (!) duurzame energie in 2030. ‘Het kan als je het wil,’ claimt de groep. Is dat zo? En doet het ertoe? Lees: ‘Honderd procent duurzame energie in 2030, kan dat?’

Facebook
Twitter
LinkedIn
Whatsapp
E-mail