In de steenkoolstad Cumberland in Kentucky (Verenigde Staten). Foto: Luke Sharett/Getty Images

Voor iedereen een vrijstaand huis, een auto per volwassen gezinslid en voor Thanksgiving per vliegtuig naar oma en opa die aan de andere kant van het continent wonen. The American Dream draait op onverbeterlijk optimisme. En: heel veel energie. Fossiele energie, welteverstaan. Ruwe aardolie stroomt vanuit het noorden van Alaska en het zuiden van Texas naar de rest van het land. Duizenden tonnen steenkool - een van de vervuilendste, CO2-rijke energiebronnen ter wereld - uit de Rocky Mountains en de Apalachen voorzien de elektriciteitscentrales van brandstof.

En de cijfers zijn ernaar. De Bekijk hier het interactieve kaartje met ‘carbon footprints.’ ‘koolstofvoetafdruk’ van een gemiddelde Amerikaan was met 19 ton CO2 in 2010 bijna tweemaal groter dan de voetafdruk van een Nederlander. Big Foot bestaat, en hij woont in de VS.

De Democratische partij wil daar al heel lang met strenge klimaatregels verandering in brengen. Het is wat Amerikanen ‘a tall order’ noemen – onbegonnen werk. Conservatieve Congresleden blokkeren al twintig jaar iedere poging tot groene Voordat de internationale onderhandelingen omtrent het fameuze Kyotoverdrag in 1997 begonnen, liet de Senaat weten het verdrag nooit te zullen ratificeren. In 2009 wisten democratische leden van het Huis van Afgevaardigden een wetsvoorstel te doen voor een Amerikaans emissiehandelssysteem om broeikasgassen te verminderen, maar ook dat strandde hopeloos in de Senaat. Dit heeft o.a. te maken met de verschillende manieren waarop Afgevaardigden en Senatoren gekozen worden in de V.S. Het Huis van Afgevaardigden heeft leden die naar ratio verkozen worden. Heeft een staat veel inwoners, dan stuurt die staat ook relatief veel Congresleden naar Washington, op die manier zijn dichtbevolkte en progressieve staten zoals New York en Californië zwaarder vertegenwoordigd dan de dunner bevolkte conservatieve staten. In de Senaat zitten echter per staat twee Senatoren in Washington. Daar is de conservatieve kracht dus doorgaans sterker dan in het Huis.

President Obama riep aan de vooravond van de verkiezingen in 2008 nog: ‘Dit zal het moment zijn waarop de aarde zal genezen en de zeespiegels Lees hier de hele speech van Obama terug. zullen dalen.’ Maar net als Obama’s ambitie om Guantánamo Bay te sluiten, of de Amerikaanse soldaten uit Irak te halen, leek ook het terugdringen van Amerikaanse De Amerikaanse energievoorziening is grotendeels fossiel, zo’n 40% van elektriciteitsopwek komt uit kolen en ruim 30% uit aardgas. De overige bronnen zijn nucleair (20%), waterkracht (6%) en overige duurzame energiedragers. lang een Democratische wensdroom.

Tot de afgelopen maand mei.

Alle ballen op steenkool

Op zaterdagochtend 31 mei was de galmende stem van de president te horen op de Amerikaanse radio. Anders dan normaal zond Obama zijn wekelijkse toespraak niet uit vanuit het Witte Huis - hij begon zijn hernieuwde strijd tegen klimaatverandering vanuit een kinderziekenhuis voor astmapatiënten.

Maar wacht, wat hebben longpatiëntjes te maken met de stijgende zeespiegel?

Hi, everybody,’ sprak Obama, ‘Ik ben vandaag in het Children’s National Medical Center in Washington, op bezoek bij kinderen die hier behandeld worden voor astma en andere ademhalingsstoornissen. Stoornissen die vaak veroorzaakt worden door dezelfde gassen die klimaatverandering teweegbrengen.’ Ten overstaan van de gehele natie veranderde Obama die ochtend de manier waarop er de afgelopen dertig jaar over broeikasgassen gedacht is.

‘Als president, en als vader, weiger ik onze kinderen achter te laten op een onherstelbaar beschadigde planeet’

Het tot dan toe gebruikte frame bestond uit grote, mondiale risico’s. Smeltende ijskappen, ver weg op de Noordpool, zorgden voor een stijgende zeespiegel die, op de lange termijn, de mensheid zou bedreigen.

Niet als het aan Obama’s regering ligt. Volgens hem moeten we op de korte termijn denken over broeikasgassen; het gebeurt nú en híer. We moeten over CO2 praten in termen van vervuiling - in termen van gif.

Onderzoekers van de universiteiten Syracuse en Harvard Bekijk hier het onderzoek van Harvard en Syracuse University toonden onlangs aan dat de uitstoot van kolencentrales leidt ‘tot een verhoogd risico op voortijdig overlijden, hartaanvallen en vaker voorkomende, ernstigere gevallen van astma.’ Ook dragen elektriciteitscentrales bij aan ‘zure regen en ozonschade aan bomen en gewassen en de opbouw van giftig kwik in de vispopulatie.’

Met dit onderzoeksrapport slaat Obama zijn tegenstanders nu om de oren. ‘Op dit moment is er geen wettelijke limiet aan de hoeveelheid koolstof die bestaande centrales kunnen dumpen in de lucht die wij inademen,’ sprak Obama. ‘It’s not smart, it’s not safe, and it doesn’t make sense.’

‘We hoeven niet te kiezen tussen de gezondheid van onze economie en de gezondheid van onze kinderen,’ zei hij. ‘Als president, en als vader, weiger ik onze kinderen achter te laten op een onherstelbaar beschadigde planeet.’

De toespraak was onderdeel van een zeer uitgekiende campagne om klimaatverandering in een nieuw politiek jasje te Een paar dagen voor de radio-uitzending uit het kinderziekenhuis lichtte Obama al een tipje van de sluier op toen hij op de befaamde militaire academie Westpoint de opwarmende aarde een ‘sluipende veiligheidscrisis’ noemde. (Lees: klimaatverandering is stoer, een vijand waarop je kan schieten.) En na de speech in het kinderziekenhuis bezocht Obama hulpdienst FEMA die zich inzet voor orkaanslachtoffers. (Lees: herinnert u zich Katrina en Sandy nog? – dat kwam door klimaatverandering.)

Het verdwijnen van steenkool

Een fantastische campagne, maar ook een list. Om uitlaatgassen die slecht zijn voor de gezondheid te reguleren, hoeft de Amerikaanse president namelijk niet Officieel mag de Amerikaanse president niet zelf wetten maken. Dat moet hij laten doen, of hij moet een door hem geschreven wetsvoorstel laten indienen, door een lid van het Huis van Afgevaardigden of door een Senator. In de Verenigde Staten heeft de partij van de president, anders dan bijvoorbeeld onze premier of de Duitse kanselier, niet vanzelfsprekend een meerderheid(s coalitie) in het parlement. Het Amerikaanse parlement, het Congres kent bovendien niet de ‘partijdiscipline’ die onze Tweede Kamer heeft - dat komt omdat Congresleden door hun district gekozen worden en niet door een partij(bestuur). Zo konden Congresleden, Republikeinen die overheidsbemoeienis willen tegengaan, en Democraten die bijvoorbeeld een kolenmijn in hun district hebben liggen, de wetsvoorstellen van hun progressieve collega’s vrij gemakkelijk tegenhouden. Het slimme van Obama’s list is nu dat hij niet met een nieuwwetsvoorstel komt om CO2-uitstoot tegen te gaan, maar CO2 ‘onder een bestaande wet laat vallen.’ Dan hoeft er ook geen nieuwe wet naar het Congres. In dat geval mag het Witte Huis terugvallen op de Environmental Protection Agency (EPA). Over die EPA heeft niemand behalve de federale regering iets te zeggen.

De EPA gaat Obama’s plan om de CO2-uitstoot van de elektriciteitssector in 2030 met 30 procent te verminderen ten opzichte van 2005 uitvoeren. De milieudienst kan de komende vijftien jaar, niet gestoord door Congresleden, de verschillende Amerikaanse Staten gaan Lees hier meer over de plannen van de EPA. dwingen de uitstoot van elektriciteitscentrales te Voor de liefhebbers, de basisformule is als volgt: CO2-emissies uit fossiele energiecentrales gemeten in Amerikaanse pounds (lbs) gedeeld door de elektriciteitsopwekking van de staat uit fossiele brandstof centrales en en duurzame bronnen gemeten in megawatturen (MWh). Voor een staat als Washington met veel waterkrachtcentrales betekent dat bijvoorbeeld vooral nóg efficiënter gaan werken. Voor de meeste Amerikaanse staten betekent het maar één ding: de vervuilendste brandstof, steenkool, moet langzaam uit de energiesector worden gedrukt.

Dat zal aanzienlijke gevolgen hebben voor ‘steenkoolstaten’ als Kentucky, West Virginia en Pennsylvania. Hun afzetmarkt, de kolencentrales van Amerika, zal verder krimpen dankzij het besluit van het Witte Huis, inwoners zullen hun baan verliezen en elders hun heil moeten gaan zoeken.

De kleine gemeenschappen drijven nog steeds grotendeels op de mijnen - al gaat het al lange tijd slecht. Mannen en een enkele vrouw graven in eindeloze, asgrauwe heuvels naar steenkool en verzamelen het spul in open wagons, waarmee de kolen naar een van de meer dan vijfhonderd kolencentrales in de Verenigde Staten gestuurd worden. In Kentucky hebben mensen bumperstickers als ‘FRIENDS OF COAL’ en ‘COAL GUNS FREEDOM - MINE EVERY LUMP!’

In het afgelopen anderhalf jaar gingen Kentucky 6.000 banen in de kolenindustrie verloren. De EPA moet de dalende trend in kolen doorzetten. Als het aan Obama en de EPA ligt, zal de Amerikaanse elektriciteitsvoorziening in 2030 voor 45 procent op schaliegas draaien.

De schaliegaslobby

Hoewel er grote milieurisico’s verbonden zijn aan de winning van schaliegas, kan het spul in veel zuinigere centrales verbrand worden dan steenkool. Zo stoot schaliegasverbranding twee keer minder CO2 uit. Maar nog belangrijker: schaliegaswinning in Amerika groeit nu zo hard, dat het ook economisch gesproken een goed alternatief is voor Lees hier een explainer van Belia Heilbron over de geopolitieke gevolgen van schaliegas. steenkool. En dat is het tweede onderdeel van Obama’s list; hij helpt niet alleen het klimaat, hij helpt ook de schaliegasindustrie.

‘Cynisch gezegd,’ vertelt Donald Pols, Senior Manager Mondiale Duurzaamheid bij het vooraanstaande Nederlandse onderzoeksinstituut ECN, ‘is de Amerikaanse schaliegasindustrie net zo gebaat bij deze maatregelen als het klimaat. Bovendien is steenkool al op z’n retour in Amerika,’ vertelt Pols.

Met name omdat Lees hier meer over China’s besluit steenkool in te perken. China haar eigen kolencentrales wil inperken, daalt de wereldprijs voor steenkool. ‘Het Witte Huis heeft gezien dat Amerika over een unieke, competitieve groeimarkt voor schaliegas beschikt en Obama heeft zich aangesloten bij de belangen van die industrie. Met zijn aangekondigde maatregelen stimuleert hij het toch al groeiende marktaandeel van schaliegas en remt hij de toch al krimpende kolenindustrie in Amerika.’

‘Door zijn maatregelen te bouwen op de belangen van de gasindustrie heeft Obama opeens een machtige medestander’

Obama heeft ingehaakt op een trend die al een paar jaar zichtbaar is. Sinds 2011 daalt de CO2-uitstoot rap in Amerika, met name door het groeiende marktaandeel van schaliegas. Opmerkelijk genoeg is de door het Witte Huis voorgestelde reductie van 10 procent CO2-uitstoot voor de komende vijftien jaar, ongeveer even groot als de afname van CO2 van de afgelopen drie jaar. Feitelijk lift het Witte Huis mee op een al langer lopend succes in de schaliegasindustrie. ‘Het is moeilijk om dit plan nog echt een game changer te noemen,’ schreef Elisabeth Kolbert in Lees hier het stuk van Kolbert. The New Yorker.

Een doorbraak is het wel

Gewone machtspolitiek verpakt in ambitieuze plannen, dus. Toch is het zo gek nog niet. ‘De Europese Unie zou nog wat kunnen leren van Obama’s plannen,’ zegt Donald Pols. ‘Door zijn maatregelen te bouwen op de belangen van de gasindustrie heeft Obama opeens een machtige medestander.’

Veel experts voorspellen dat Obama’s besluit om de kolencentrales uit te zetten zal worden aangevochten bij de rechter en dat dikbetaalde lobby’s zullen proberen de EPA te dwarsbomen. Dan is het handig om een rijke gasindustrie te hebben die het Witte Huis steunt in de lobbystrijd.

‘Hoe anders gaat het in Brussel, waar het klimaatbeleid helemaal losgezongen is van concrete economische krachten,’ In de EU is het beleid nogal gefragmenteerd. Het ministerie voor klimaatactie DG CLIMA, in Brussel, is geheel en al toegespitst op het bedenken van slimme klimaatmaatregelen en gebruikt daarvoor vooral grote, complexe rekenmodellen. Pols noemt dit ‘wetenschap of ethiek gedreven beleid,’ Brussel lijkt nauwelijks oog te hebben voor grote medestanders uit het bedrijfsleven, ze wil vooral neutraal blijven. ‘De EU rolt haar klimaatmaatregels, bijvoorbeeld het emissiehandelssysteem Lees hier hoe het ETS werkt. ETS, als een deken over alle Europese industrieën uit. En iedereen wordt daar zenuwachtig van. Amerika krijgt steun voor strenge klimaatwetten, Europa vooral Lees hier mijn reconstructie van de lobbystrijd om het Europese klimaatbeleid. tegenstanders.’

In het overleg van de Nederlandse Sociaal Economische Raad, waar verschillende organisaties van Greenpeace tot VNO-NCW vorig jaar een nationaal energieakkoord sloten, gebeurde iets vergelijkbaars. Daar kwamen de onderhandelaars, onder andere onder druk van gasbedrijf Shell, overeen om verouderde Nederlandse kolencentrales die al sinds de jaren tachtig in gebruik zijn Lees hier het artikel van Correspondent Jelmer Mommers over het Energieakkoord van de SER. versneld te sluiten. Al staan nog steeds een hoop kolencentrales rustig te snorren, zoals de Hemwegcentrale in het Amsterdamse havengebied, én worden er nieuwe geopend, bijvoorbeeld in de Groningse Eemshaven.

Of je het nu cynisch of strategisch vindt, een doorbraak kun je Obama’s handelen wel noemen. Voor het eerst sinds klimaatverandering dertig jaar geleden op de agenda kwam, kan de Amerikaanse federale overheid uitstoot van energiecentrales gaan aanpakken.

Maar gaat het ook werken?

‘Obama’s besluit de kolencentrales aan te pakken heeft duidelijke gevolgen voor de uitstoot van Amerika,’ legt Pols uit, ‘maar gas en kolen zijn allebei fossiele brandstoffen. En Obama kan daar in 2030 wel degelijk een 10 procent reductie mee bereiken.’ Maar daarna dan? Wat zijn de gevolgen op de lange termijn? ‘Ja, dat is het probleem,’ aldus Dols, ‘na 2030 moet Amerika doorgaan met het terugdringen van de uitstoot.’

Zo zou Obama graag zien dat Amerika zich houdt aan het voornemen in 2050 maar liefst Lees hier meer over de ambities voor de lange termijn. 80 procent van de emissies ten opzichte van 1990 te hebben teruggedrongen. Als je zoveel CO2-emissies wilt reduceren, is ook schaliegas geen optie meer. En dat terwijl er nu allemaal investeringen gedaan worden in nieuwe gascentrales, waarvan het decennia kost voordat ze terugverdiend zijn. ‘Dan zit je met heel veel gascentrales en dure gasinfrastructuur die je niet zomaar ombouwt.’

Schaliegas is bovendien bepaald geen wondermiddel. Om het gas uit diepgelegen, harde steenlagen te krijgen moeten boorbedrijven de aardlagen eerst aan gruzelementen krijgen - de lagen worden ‘gefrackt.’

Duizenden liters water worden onder hoge druk de grond in gepompt. Het water kraakt dunne Lees hier een verhaal over schaliegas in Nederland waaraan ik heb meegeschreven voor De Groene Amsterdammer en De Onderzoeksredactie schreven. scheuren in het gesteente, die vervolgens worden volgespoten met zand en chemicaliën om de haarscheuren open te houden. Daarna kan het gas omhoog vloeien. Het water en de chemicaliën blijven achter in de grond, ongezien kunnen ze naar het grondwater weglekken. Voor de grootschalige winning van schaliegas moet er bovendien om de paar honderd meter opnieuw geboord worden. Het laat op de uitgestrekte prairies van Amerika een pokdalig landschap van boorputten en verlaten boorinstallaties achter.

De gevolgen blijven bovendien niet beperkt tot de gas- en kolenindustrie. ‘De Amerikaanse energiemarkt is een markt waarop verschillende energiebronnen met elkaar concurreren op prijs,’ vertelt Donald Pols. ‘Als schaliegas helpt om een marktaandeel te krijgen en dus goedkoper te worden dan kolen lijkt dat mooi, maar je helpt schaliegas nu ook in de concurrentiestrijd met windmolens en zonnepanelen.’

Een grote stap voor de Democratische partij en een kleine stap voor de mensheid

En daarbij blijven de niet verstookte kolen niet netjes in de mijn liggen. ‘Die gaan gewoon in de export,’ legt Pols uit. ‘In Europa draaien kolencentrales momenteel overuren’, onder meer op Amerikaanse kolen die tegen dumpprijzen de markt overspoelen. ‘Mondiaal gesproken hebben de maatregelen van Obama geen impact op het klimaat.’

Critici staan dan ook in de rij om het beleid af te kraken. Republikeinen, bij monde van Congres-voorzitter John Boehner, noemden het plan ‘nuts,’ zij vinden dat de president veel te ver gaat door via de EPA alle macht naar zich toe te trekken. Vanaf de linkerflank laat Ezra Klein van het liberale nieuwsblog Vox.com weten dat Obama’s plan Lees hier Kleins artikel op Vox.com. ‘belachelijk’ is in het licht van de wereldwijde ambities om de planeet in 2100 niet verder te laten opwarmen dan 2 graden Celsius.

Een grote stap voor de Democratische partij en een kleine stap voor de mensheid, dus.

De grootste winst van Obama’s strijd tegen de kolencentrales is vooral te vinden in het nieuwe frame: CO2 is schadelijk voor uw gezondheid. Door op een nieuwe manier over CO2 te praten, kunnen we de gevaren van ongebreideld fossiel brandstofgebruik ‘dichter bij huis’ brengen. Wellicht verschuift de discussie straks van het lot van de ijsbeer op de lange termijn naar de ademhalingsproblemen van je kinderen op korte termijn.

De stickers kunnen al gedrukt worden: ‘Kolen zijn dodelijk. Kolen brengen u en anderen rondom u ernstige schade toe.’

Helpen de Amerikanen ons straks van ons Russische gas af? Europa wil minder energie-afhankelijk worden van Rusland. Maar waar moeten we dan onze energie vandaan halen? Een onvoorziene gasrevolutie stelt de Verenigde Staten in staat om grote hoeveelheden gas te exporteren. Kan Amerika Europa verlossen van de Russische afhankelijkheid van gas? Een explainer. Lees het stuk hier terug Is het einde van de energierekening in zicht? De groene stroom van energiecoöperaties gaat een revolutie veroorzaken, zo luidt de stellige overtuiging van Frans Stokman van energiecoöporatie Grunneger Power. ‘In 2030 is de energievoorziening groen. En betalen wij geen energierekening meer.’ Is dat wensdenken of een serieuze ontwikkeling? Gastcorrespondent Han van de Wiel zocht het uit. Lees het stuk hier terug

Facebook
Twitter
LinkedIn
Whatsapp
E-mail