62
Facebook
Twitter
LinkedIn
Whatsapp
E-mail
Roel en Abel schreven eerder over de uitverkoop van de sociale huurmarkt. Hier trekken ze het breder: is die flexibilisering van de woningmarkt wel het antwoord waar huurders en lage middeninkomens op zitten te wachten?
Jesse Frederik Correspondent Economie
De toekomst is tijdelijk. Nadat de arbeidsmarkt flexibel gemaakt is, is nu het wonen aan de beurt. Dat ondermijnt de solidariteit en holt het woonrecht uit, ontdekten Abel Heijkamp en ik in deel 2 van het tweeluik over ons veranderende woningstelsel.

Alles flex: hoe flexibele huurcontracten tot permanente onzekerheid kunnen leiden

Een van de publiekstrekkers op de vastgoedbeurs Provada in de Amsterdamse RAI dit jaar was een verplaatsbare kant-en-klaarwoning. Met Bekijk hier hoe de Heijmans ONE eruitziet. de Heijmans ONE, want zo heet het ding, wil vastgoedbouwgigant Heijmans inspelen op de veranderende woonmarkt. Met een streefhuurprijs tussen de 700 en 800 euro per maand wil Heijmans in het onderste segment van de vrije sector duiken. Daar is veel vraag en weinig aanbod.

De beoogde bewoners behoren tot wat de bedenkers de ‘Net-Niet-generatie’ noemen: hoogopgeleide twintigers en dertigers die een plekje willen bemachtigen op de overspannen grootstedelijke woningmarkt, maar ‘net niet’ genoeg verdienen om voor een hypotheek of een huurhuis in de vrije sector in aanmerking te komen.

Containerwoningen voor studenten in Amsterdam. Foto: Christian Lutz/Hollandse Hoogte

Containerwoningen voor studenten in Amsterdam. Foto: Christian Lutz/Hollandse Hoogte

Je moet wel avontuurlijk ingesteld zijn, want de bedoeling is dat deze woonmobielen straks neerdalen in ‘pauzelandschappen’ – weer een woord uit de marketingkoker van Heijmans. ‘Pauzelandschappen’ zijn de braakliggende plekken in de stad die om financiële, planologische of juridische redenen op ontwikkeling wachten. Heijmans kan de woonmobielen inzetten bij eigen projecten, maar de hoop is vooral dat projectontwikkelaars, corporaties, gemeenten en beleggers interesse tonen. De troosteloosheid van de ‘pauzelandschappen’ straalt vaak negatief af op hun belendende projecten. De plaatsing van een Heijmans ONE kan bijdragen aan ‘het aantrekken van nieuwe geldstromen, sociale en maatschappelijke binding en identiteits- en veiligheidsproblematiek,’ zo valt te lezen in een persbericht. ‘Start de definitieve bouw? Dan reist het huis eenvoudig met een vrachtwagen naar de volgende bestemming.’

De Heijmans ONE bestaat bij gratie van wijzigingen in de woonregelgeving. Heijmans wil gaan werken met een gebruiksovereenkomst, niet met een huurcontract. Een dergelijke tijdelijke overeenkomst kan op elk moment opgezegd worden. Dit zal niet onverwachts gebeuren, stelt Heijmans, ‘omdat de definitieve bestemmingsplannen vaak jaren van tevoren bekend zijn.’ Dit type nomadisch wonen kan alleen maar als er ook ambulante huurovereenkomsten mogelijk zijn. Die wetgeving wordt momenteel voorgekookt in Den Haag.

Een nieuwe ontwikkeling: flexibilisering

In ons vorige artikel hebben we beschreven hoe momenteel het Nederlandse woningstelsel vertimmerd wordt. Hoe de sociale huur wordt afgebouwd. Hoe woningbouwcorporaties door beleidsmaatregelen worden aangemoedigd om grote brokken van hun voorraad op de markt te gooien.

Te koop: de sociale huurwoningen van Nederland (prijs: meer ongelijkheid) Steeds meer sociale huurwoningen in Nederland worden verkocht aan grote buitenlandse investeerders. Zo groeit de kloof tussen rijk en arm in de steden en wordt duur wonen de norm, betogen gastcorrespondenten Roel Griffioen en Abel Heijkamp in deel één van dit tweeluik over de woningmarkt. Lees het stuk hier terug

In dit artikel willen we laten zien dat er een tweede belangrijke ontwikkeling gaande is: flexibilisering. Dit is een parallelbeweging, die tegelijk de afbouw van het sociale woningstelsel versterkt. Net als de arbeidsmarkt, flexibiliseert de huurwoningmarkt. Alleen is daar veel minder aandacht voor.

In de afgelopen jaren zijn de mogelijkheden om tijdelijk te verhuren stapje voor stapje Belangrijke gebeurtenissen voor de uitbreiding van tijdelijkheid zijn verruiming van de Leegstandwet in 2005; het wettelijk vastleggen van Campuscontracten in 2006; de wet Kraken en Leegstand in 2010; verdere liberalisering van de Leegstandwet in 2013. Maar de echt grote veranderingen zitten op dit moment in de Haagse pijplijn. Een wetsvoorstel van Carola Schouten (ChristenUnie) wil tijdelijke huur (vijf jaar) mogelijk maken voor jongeren. Het voorstel is net langs de Raad van State gegaan en wordt waarschijnlijk na het zomerreces in de Kamer behandeld.

Een tweede voorstel komt van minister Stef Blok (Wonen, VVD) zelf. Het wetsvoorstel bestaat eveneens uit een vijfjarencontract, bedoeld voor verschillende doelgroepen: jongeren, starters, grote gezinnen en een ‘vrije categorie’ van door een gemeente aan te wijzen groepen. Ook de bestaande tijdelijke verhuurmogelijkheden (campuscontracten en verhuur in het kader van de Leegstandwet) worden verder uitgebreid. Daarnaast introduceert het voorstel een huurcontract van maximaal twee jaar dat zonder voorwaarden, zonder beperkingen, zonder huurbescherming en zonder toezicht door elke verhuurder kan worden toegepast.

Het huurcontract voor onbepaalde tijd mét volwaardige rechtsbescherming is nog steeds de norm in Nederland, benadrukt minister Stef Blok (VVD, Wonen) Dat benadrukt Blok bijvoorbeeld in deze Kamerbrief. regelmatig. Het is ‘geenszins de bedoeling om het uitgangspunt van het contract voor onbepaalde duur te verlaten en af te stappen van het systeem waarbij tijdelijke verhuur de uitzondering op de hoofdregel is.’ Maar zowel uit de wetenschap als de politiek Lees bijvoorbeeld deze waarschuwing van Carla Jacqueline Huisman. klinken er waarschuwingen. Of deze, van de PvdA. Zijn er inmiddels niet al zoveel uitzonderingen dat er van een echte norm – het reguliere huurcontract – geen sprake meer is?

Containerwoningen voor studenten in Amsterdam. Foto: Christian Lutz/Hollandse Hoogte

Containerwoningen voor studenten in Amsterdam. Foto: Christian Lutz/Hollandse Hoogte

De huurbescherming neemt af

De hoeveelheid tijdelijke contractvormen is al groot. Zo hebben we het campuscontract voor tijdelijke studentenhuisvesting; de bruikleenovereenkomst; de pensionovereenkomst; het diplomatencontract; het solid-contract; short stay; tussenhuur, kamerverhuur of hospitaverhuur; het huurcontract voor bepaalde tijd en het prozaïsche ‘huurcontract naar zijn aard van korte duur.’ Dan is er ook nog de wisselwoning, de atelierwoning, de dienstwoning en huisbewaring.

Dit is de officiële laag. Daaronder worden er nog allemaal varianten voor doelgroepen bedacht door gemeenten en de verhuurders zelf, zoals participatiecontracten voor studenten en kunstenaars met buurtwerkplicht, en tijdelijke woonvormen voor groepen die we als onmaatschappelijk beschouwen, zoals overlastveroorzakers en asielzoekers.

Tijdelijke contracten zijn in de regel makkelijk op te zeggen, ook hebben huurders geen recht meer op vervangende woonruimte en verhuiskostenvergoeding

Al deze varianten hebben een ding gemeen: in ruil voor een kortere wachttijd of directe beschikbaarheid bieden ze significant Waarom is er huurbescherming? Het recht op een woning, de huurbescherming, de huurprijsbescherming en huisvrede zijn regels die in Nederland zijn ontstaan omdat men het er over eens werd dat dit sociale grondrechten zijn die bescherming verdienen. dan het ‘normale’ huurcontract. Deze tijdelijke contracten zijn in de regel makkelijk op te zeggen, ook hebben huurders geen recht meer op vervangende woonruimte en verhuiskostenvergoeding.

Het is onmogelijk om scherp in beeld te krijgen hoeveel mensen geflexibiliseerd wonen. Het ministerie heeft een poging gedaan het aantal anti-kraak-bruikleenconstructies te taxeren en komt op 9.822 panden, bewoond door grofweg 18.300 mensen – een conservatieve schatting Lees hier het stuk van de Onderzoeksredactie. volgens de Onderzoeksredactie, die onderzoek verrichtte naar de ‘leegstandsindustrie.’ Dat is dus alleen anti-kraak. Tijdelijke verhuur in het kader van de Leegstandwet wordt pas sinds 2013 gemonitord, na een Kamervraag van Paulus Jansen (SP). Hier gaat het dus om koopwoningen en te slopen of te renoveren huurwoningen die tijdelijk worden verhuurd. Dit jaar zijn door gemeenten naar schatting 58.000 vergunningen voor deze versie van tijdelijke verhuur in omloop. Onduidelijk is hoeveel mensen er op deze manier Hier een van de metingen van het aantal tijdelijke huurders. wonen. Het is allemaal nattevingerwerk. Over de totale hoeveelheid campus-, shortstay- en andere flexcontracten is zelfs helemaal niets bekend.

Voor wie?

Tijdelijke contracten zijn een handig instrument in gebiedsontwikkeling. Net als de Heijmans ONE kun je tijdelijke huurders inzetten voor een stadsvernieuwingsproject. Met tijdelijke huurders kun je de bevolkingssamenstelling wijzigen en een periode tussen probleemwijk en droomwijk overbruggen zonder onderweg veel aan leefbaarheid te hoeven inleveren.

Containerwoningen voor studenten in Amsterdam. Foto: Christian Lutz/Hollandse Hoogte

Containerwoningen voor studenten in Amsterdam. Foto: Christian Lutz/Hollandse Hoogte

In de Utrechtse wijk Kanaleneiland is een nieuwbouwproject verrezen met de aansprekende naam De Nieuwe Wereld. Het project wordt uitgevoerd door Heijmans, maar is op maat gemaakt voor de grootste woningbelegger van Nederland, Syntrus Achmea Real Estate & Finance. Dit soort spelers ziet een potentieel interessante huurkloof in wijken zoals Kanaleneiland: het verschil tussen de huidige sociale huren op dit grondgebied en de potentieel te realiseren huren.

Gedurende de transitietijd investeren woningbouwcorporaties Mitros en Portaal via initiatieven van kunstenaars, studenten en creatieve ondernemers in de leefbaarheid en reputatie van de wijk. Die creatievelingen wonen met tijdelijke contracten in de woningen van uitverhuisde reguliere huurders. Zo wordt het bedje gespreid voor investeerders: ‘We zullen nooit als eerste partij in een dergelijke wijkvernieuwing stappen,’ verklaart Peter Appeljan, directeur Woningbeleggingen van Syntrus Achmea, op de woonbeleidwebsite NUL20. De wijk heeft een enorme potentie, stelt hij, maar beleggers ‘willen wel eerst zien en voelen of het met een bepaald gebied De directievoorzitter van Syntrus Achmea Real Estate & Finance, Henk Jagersma, is ook voorzitter van De Vereniging van Institutionele Beleggers in Vastgoed Nederland (IVBN). Het is saillant dat de IVBN min of meer de bijl aan de wortel van de eens machtige woningbouwcorporaties gezet heeft. Zij hebben aan het langste eind getrokken na een jarenlange lobby en juridische strijd, tot de Europese Commissie in Brussel aan toe. Dat corporaties veelvuldig woningen in het commerciële segment hebben gebouwd, waarbij er ook publieke middelen werden aangewend, wordt nu gezien als ‘oneerlijke concurrentie en marktverstoring.’ Door de nieuwe Woningwet van minister Blok zijn de corporaties nu definitief terug in hun hok gestuurd. De corporaties moeten splitsen in een tak die sociale huur doet en een tak die commerciële activiteiten ontplooit.

Het voorbeeld van Kanaleneiland is niet uniek. Het is een formule die je veel tegenkomt: corporaties en overheden doen de basisinvesteringen in de wijk, op hun uitnodiging creëren creatieve pionnen buzz en vervolgens wordt door investeerders het momentum gekapitaliseerd om koopwoningen en vrijesectorhuurwoningen te ontwikkelen. Daarbij wordt het aandeel sociale woningbouw flink teruggeschroefd.

Wonen en werken

Ook zijn corporaties geïnteresseerd in de tijdelijke contracten voor eigen gebruik. Stadgenoot heeft aangekondigd een kwart van de eigen woningvoorraad te willen gaan verhuren met flexibele contracten. Die vervangen dus de reguliere contracten. In Utrecht zijn 1.150 reguliere huurders wegverhuisd bij invoering van de campuscontracten. Hun reguliere huurovereenkomst werd ontbonden onder het mom ‘dringend eigen gebruik’ – een noodregel waarmee een huurovereenkomst opgeheven kan worden, bijvoorbeeld in geval van dringende renovatie.

Een ander voorbeeld is de zogenaamde Parooldriehoek in Amsterdam. Daar zouden vijf portiekflats met sociale verhuur plaatsmaken voor nieuwbouw. Terwijl de zittende huurders met verhuisregelingen werden uitgeplaatst, werden in de overbruggingstijd 120 tijdelijke huurders in de vrijgekomen woningen gezet. Verhuur in een sloopwoning hoort onder de Leegstandwet na vijf jaar te leiden tot een vast contract. In plaats daarvan werden na deze termijn de huurders door eigenaar Stadgenoot voor een dilemma geplaatst: of je tekent een antikraakcontract bij een extern bedrijf, of je vertrekt. Twee jaar later was het opnieuw raak, toen de woningen plots werden aanmerkt als campuscontractwoningen – een woonvorm die ook tijdelijk is, maar veel lucratiever De antikrakers werden uitgezet. Uiteindelijk werden zij in 2013 door het Hof in het gelijk gesteld: de antikraaksituatie was niet ‘naar aard van korte duur’ maar in feite gewoon een reguliere huursituatie. Hun woning hebben ze er niet mee teruggekregen.

Terwijl de zittende huurders met verhuisregelingen werden uitgeplaatst, werden in de overbruggingstijd 120 tijdelijke huurders in de vrijgekomen woningen gezet

Tijdelijke contractvormen worden gezien als een Haarlemmerolie om weer beweging in het systeem te krijgen. Stadgenoot heeft bijvoorbeeld jaren geijverd voor het vijfjarig huurcontract – een idee dat nu door Schouten en Blok is overgenomen. De wachtlijst daarvan moet aanzienlijk korter zijn dan van de reguliere sociale woningbouw. Het idee is dat jonge mensen zo voet aan de grond kunnen krijgen in de stad. ‘Dan hebben zij carrière gemaakt en kunnen zij zich een plaats verwerven in de vrije sector of de koopmarkt,’ stelt een woordvoerder.

Containerwoningen voor studenten in Amsterdam. Foto: Christian Lutz/Hollandse Hoogte

Containerwoningen voor studenten in Amsterdam. Foto: Christian Lutz/Hollandse Hoogte

Het nadeel van flexibilisering

Het is op het eerste gezicht een sympathiek idee. Concepten zoals de Heijmans ONE haken aan bij schaarste op de woningmarkt. Maar kan dat opgelost worden met tijdelijke contracten? De aanwas daarvan wil niet zeggen dat de totale hoeveelheid beschikbare huurruimte toeneemt. Integendeel. Die contracten worden onttrokken aan het krimpende aandeel reguliere huurcontracten. Flexibilisering is kortom geen oplossing voor schaarste op de woningmarkt. Er is niet minder schaarste, de schaarste wordt gewoon anders aangesneden en verdeeld. Het klinkt paradoxaal, maar met elk flexibel huurcontract wordt de wachtrij voor de reguliere sociale woningbouw langer.

Een ander bezwaar bij deze tijdelijke contracten is dat er voetstoots wordt aangenomen dat mensen een progressieve loonontwikkeling doormaken en zodoende een ‘wooncarrière’ doorlopen. Gezien de verdergaande flexibilisering van de arbeidsmarkt en de stijgende jeugdwerkloosheid lijkt het niet aannemelijk te veronderstellen dat veel van deze jonge mensen over vijf jaar wel een hypotheek Zowel in Utrecht als Amsterdam twijfelt men er inmiddels aan of campus- en jongerencontracten wel echt voor de beoogde doorstroom zorgen. In Utrecht, dat veel studenten met een campuscontract heeft, verhuizen studenten na de studie vaker naar een woning buiten Utrecht (45 procent) dan studenten zonder campuscontract (30 procent). In de evaluatie door RIGO van het Amsterdamse experiment met jongerencontracten staat dat het ‘netto effect op de doorstroming op de woningmarkt als geheel’ onduidelijk is. Gemiddeld verdienen zzp’ers en flexwerkers 35 procent minder dan mensen met een vast arbeidscontract. Een recent onderzoek van FNV constateert dat er een duidelijk verband is tussen flexibel werk, een laag inkomen en moeilijkheden Het rapport stelt: ‘Onder werknemers met een vast contract heeft 10 procent problemen met het vinden van een betaalbare huurwoning. Van de werknemers met een oproepcontract of nulurencontract heeft 38 procent problemen met het vinden van een betaalbare huurwoning. Onder de uitzendkrachten heeft 25 procent hier problemen mee.’

In plaats van de doorstroming te bevorderen, werpen deze contracten een nieuwe drempel op. Die drempel ligt alleen niet bij de eerste tijdelijke woning die je in de stad betrekt, maar juist daarna. Het is alsof je een aantal jaar op stage moet om echt stedeling te worden. Als je dan genoeg verdient om een huis te huren of kopen op grotemensenmarkt, mag je blijven.

Alles flex

Flexibilisering van het wonen is gekoppeld aan de flexibilisering van de arbeidsmarkt. Daar draait ook Blok niet omheen: ‘De maatschappij wordt steeds dynamischer, de woningmarkt verandert echter niet mee,’ constateert hij in de toelichting bij zijn wetsvoorstel. Daar moet verandering in komen. ‘De flexibilisering van de arbeidsmarkt vraagt om een flexibeler woningmarkt, met name in de huursector.’ Kortom: werk is al geflexibiliseerd, wonen moet mee.

Wij moeten de negatieve gevolgen daarvan onder ogen zien. Bij de Bond Precaire Woonvormen komen er nu al met de regelmaat van de klok verhalen binnen van aspirant-stedelingen voor wie tijdelijkheid omslaat in permanente onzekerheid. Voor hen heeft woonnomadisme niet de romantische bijklank waar bijvoorbeeld de ontwikkelaars van de Heijmans ONE op mikken. Ze glijden van woonsituatie in woonsituatie en van werkverband in werkverband. Een maand onderhuur, dan een paar jaar met een campuscontract in een container, onderweg wissel je drie keer van uitzendbaan, om vervolgens antikraak te gaan en dan weer de onderhuur in. Tijdelijkheid is een schijnoplossing voor de woningnood. Als we daarvoor de huurbescherming opofferen, zal dit ‘on hold’-leven in plaats van een tijdelijke oplossing voor enkelen verworden tot een maatschappelijke status quo voor velen.

Dit verhaal (deel 2 van een tweeluik) schreef ik samen met gastcorrespondent Heijkamp is documentairemaker en onderzoeker bij de Bond Precaire Woonvormen. in samenwerking met Casco - Office for Art, Design and Theory. Lees Dit is het tweede deel van een tweeluik dat is geschreven in nauwe samenspraak met kunstenaar Adelita Husni-Bey en het team van Casco – Office for Art, Design and Theory. Het tweeluik is tot stand gekomen in het kader van het onderzoeksproject White Paper: The Law (2014-heden) van Adelita Husni-Bey, dat beoogt het recht op huisvesting te reanimeren. De gelijknamige tentoonstelling is nog tot 28 juni te bezichtigen in Casco – Office for Art, Design and Theory te Utrecht. ook hun verantwoording.

De Nederlandse wetgeving koerst volgens de auteurs af op financialisering en de flexibilisering van ons woningstelsel. Zelf waren zij betrokken bij het opstellen van het Verdrag ten aanzien van het Gebruik van Ruimte, een conceptueel en van onderaf vormgegeven juridisch instrument dat laat zien dat er wel degelijk een andere weg mogelijk is. Het schrijfproces vond plaats tijdens een reeks publiek toegankelijke werksessies met advocaten, activisten, academici, krakers, kunstenaars en cultureel werkers. In de komende maanden Download hier het wetsvoorstel. wordt het document verspreid en aangeboden aan beleidsmakers e En hier kan je de verklarende bijlage downloaden. n verhuurders.

Waarom Nederlandse huizen niet te betalen zijn Bijna nergens in Europa is wonen zo duur als in Nederland. Toch wil het kabinet dat wonen, zowel voor de koper als de huurder, nóg duurder wordt. Waarom is dat? En hoe is wonen in Nederland praktisch onbetaalbaar geworden? Lees hier de column terug

Benieuwd naar de rest van het artikel?

Dan kun je gewoon verder lezen. Wij geloven niet in betaalmuren, omdat we het belangrijk vinden dat onze journalistiek zoveel mogelijk mensen bereikt. Wil jij toegang tot alle verhalen? Word dan lid!

In gesprek:
Roel Griffioen
Onderzoeker, gespecialiseerd in stedelijke planning Welke ervaringen hebben jullie met het veranderende woningstelsel?
Welke ervaringen hebben jullie met het veranderende woningstelsel?