11
Facebook
Twitter
LinkedIn
Whatsapp
E-mail

Er is een nieuwe versie van dit artikel gepubliceerd.

Bekijk de nieuwste versie hier
De Olympische Zomerspelen vinden dit jaar plaats in Rio de Janeiro. Wat doet dat met Brazilië? Publicist Roxane van Iperen blikt vooruit.
Karel Smouter Journalist
Gisteren werd de olympische vlam ontstoken voor de Spelen in Rio de Janeiro deze zomer. Ondanks de economische en politieke vrije val die Brazilië momenteel doormaakt, wordt in het buitenland nog steeds gedacht dat ze de stad welvaart en economische groei brengen. Niets is minder waar.

Wat de Olympische Spelen betekenen voor Rio de Janeiro

Een nieuwe dag. Ik open Facebook en scroll door de berichten. Mensen hebben hardgelopen, een kind is jarig, iemand drinkt cappuccino. Dit is Nederland.

Maar dan: een foto van een roodgevlekt laken over een lichaam op de stoep, kinderen zitten er stoïcijns naast. Bloed sijpelt in dunne banen over de rand, naar de straat. Dit is Brazilië.

Ik lees het bericht onder de foto:

‘Er is vandaag weer een jongen vermoord in de favela! In minder dan een week zijn er tien jongeren geëxecuteerd in de favela’s van Rio, door de staat, door de Ze doden willekeurig mensen om het valse gevoel te verkopen dat alles ‘rustig en vriendelijk’ is voor de toeristen die van de Olympische Spelen komen genieten. Het is niet

Ons beeld van de Olympische Spelen klopt niet

Alle aandacht gaat momenteel naar de economische en politieke crisis waarin Brazilië verkeert. Het land beleeft de ergste recessie in honderd jaar en President Dilma Rousseff ziet een afzettingsprocedure tegen zich aangespannen door het Lagerhuis, waarvan van de congresleden zelf verdachte is in een corruptieonderzoek. Over de Olympische Spelen, die over minder dan vier maanden in Rio plaatsvinden, zie je wat blitse filmpjes voorbijkomen, sportnieuws en soms een artikel over een olympisch park dat misschien wel, of niet, op tijd afkomt.

Achter de sportevenementen-pr gaat voor de inwoners van Rio de Janeiro een donkere realiteit schuil

Door een relatief rustig verlopen WK Voetbal in 2014 en de talloze reportages over het succes van de schoongeveegde favela’s van Rio, lijkt een beeld te zijn ontstaan dat het met de Spelen wel goed komt. Sepp Blatter, die in de aanloop naar het WK zijn zorgen over en kritiek op de organisatie niet onder stoelen of banken stak, complimenteerde Brazilië achteraf met de fantastische prestatie die het land had

Maar achter deze sportevenementen-pr gaat voor de inwoners van Rio de Janeiro een donkere realiteit schuil. Het Facebookbericht dat ik hierboven aanhaal is daarvoor exemplarisch. Het is van Raull Santiago, een jongen van 27 uit Complexo do Alemão: een enorme wijk in het noorden van Rio de Janeiro, bestaande uit achttien favela’s. Want wat speelt daar nu echt?

Op het strand van Rio de Janeiro tijdens de eerste minuten van de World Cup 2014.

Op het strand van Rio de Janeiro tijdens de eerste minuten van de World Cup 2014.

De initialen CV, wat staat voor de criminele organisatie Comando Vermelho, gekrast in een muurschildering in Rio de Janeiro.

De initialen CV, wat staat voor de criminele organisatie Comando Vermelho, gekrast in een muurschildering in Rio de Janeiro.

De generale repetitie van een straatoptreden in de favela’s van Rio de Janeiro. Foto’s: Alessandro Falco

De generale repetitie van een straatoptreden in de favela’s van Rio de Janeiro. Foto’s: Alessandro Falco

Wat er voor het WK gebeurde

Brazilië staat bekend om zijn veiligheidsproblemen, met een voortslepende drugsoorlog en een geweldscultuur als erfenis van de In het kader van het bid- en organisatieproces voor het WK en de Olympische Spelen beloofde de staatsveiligheidschef, José Mariano Beltrame, aan toenmalig president Luiz Inácio Lula da Silva dat hij Rio de Janeiro zou transformeren. In 2008 startte hij zijn plan: het heroveren van terrein waarop drugsbendes heersen om er een permanente politiepost te vestigen – de zogenaamde Pacificatie Politie Units of UPP.

Complexo do Alemão was een belangrijke voor de stad, en voor het al dan niet succesvol verlopen van megaevenementen als het WK en de Olympische Spelen. Het gebied is van oudsher in handen van de Comando Vermelho, de oudste drugsbende van Rio, dat er zijn hoofdkwartier had. In november 2010 waren de bewoners van Rio het slachtoffer van een ongekende in de machtsstrijd tussen bendeleden en de politie. Stadsbussen werden met passagiers en al in brand gestoken, motorrijders met semiautomatische wapens belaagden mensen op de snelweg en wildwestvuurgevechten waren aan de orde van de dag.

Beltrame wist dat hij de Comando Vermelho in het hart moest raken en veegde in november 2010, met behulp van het leger, de luchtmacht en duizenden agenten, de hele wijk Alemão schoon. Een UPP-post werd geïnstalleerd en de FIFA en het IOC konden opgelucht

Heeft het geholpen?

Waar de pacificatieplannen van Beltrame oorspronkelijk op hoopvol enthousiasme van de bevolking konden rekenen, is dat optimisme inmiddels grotendeels verdwenen.

Raull Santiago: ‘Toen de Comando Vermelho nog de baas was, begrepen we tenminste wat de regels waren. Met de UPP is dat anders: er zijn geen regels. Daarnaast is de stad duurder geworden [door de van gepacificeerde wijken zijn de huizenprijzen gigantisch gestegen, RvI], en is de staatsonderdrukking van zwarten en armen enorm. Met andere woorden: door de komst van deze megaevenementen wordt het voor ons van dag tot dag gevaarlijker.’

En hoewel het aantal doden door politieconflicten in eerste instantie daalde na de start van het project in 2008, stegen die in aanloop naar het WK Het UPP-project wordt door velen dan ook gezien als voorbeeld van het Braziliaanse fenomeen ‘Para Inglês ver,’ ‘Voor de ogen van de Engelsen.’ Een uitdrukking die terugvoert naar het begin van de negentiende eeuw, toen Brazilië onder druk van de Britten de slavernij afschafte maar er heimelijk nog decennia mee

Van de ruim duizend favela’s die Rio rijk is, zijn slechts tientallen daadwerkelijk gepacificeerd

Van de ruim duizend favela’s die Rio rijk is, zijn slechts tientallen daadwerkelijk gepacificeerd, en dan ook nog enkel op strategische plekken nabij belangrijke locaties voor de sportevenementen. Dit heeft slechts tot verplaatsing van problemen naar andere favela’s geleid en een toename van willekeurig politiegeweld onder de noemer van ‘veiligheid voor toeristen’. De BOPE-elitetroepen vallen inmiddels bijna dagelijks met bruut geweld favela’s binnen; niet alleen in Alemão, waar het pacificatieproces duidelijk gefaald heeft, maar ook in wijken rondom olympische sportcomplexen waar oplaaiend geweld tussen concurrerende bendes zonder enig beleid de kop in wordt gedrukt.

YouTube

Een korte documentaire over het opereren van de BOPE-troepen in Rio de Janeiro.

Raull Santiago en zijn vrienden wilden aandacht vragen voor de willekeur en het onrecht achter het ‘succesverhaal’ van de UPP. Begin 2014 richtten ze daarom Papo Reto op, een collectief van amateurjournalisten uit de sloppenwijk zelf.

Toen in april 2014 de zoveelste dode viel door rondvliegende politiekogels – de 72-jarige die haar kleinzoon naar huis bracht –, verzamelden Santiago en zijn vrienden foto’s, filmpjes en getuigenissen. Hij zette ze op zijn Facebookpagina en de boel Favelabewoners gingen de straat op, journalisten van gevestigde media kwamen kijken en Papo Reto trok de aandacht van een mensenrechtenorganisatie uit New York. Onder auspiciën van deze organisatie is het collectief uitgegroeid tot een serieuze verslaggever van politiegeweld in de wijk Alemão en een inspiratiebron voor mensen in andere favela’s van Rio de Janeiro.

Wat hebben we geleerd van het WK?

De belangrijke vraag rijst: is het cynisme van de inwoners van Rio helemaal terecht? Ik praat erover met die als geograaf aan de Federale Universiteit van Fluminense (Rio de Janeiro) jarenlang het effect van megasportevenementen op steden bestudeerde en er veel over publiceert.

‘Wat we hebben geleerd van de organisatie van het WK in 2014, is dat je door het militariseren van de straten en het stilleggen van het dagelijks leven, redelijk soepel een megaevenement kan organiseren.’

De Braziliaanse overheid sloot tijdens het WK scholen en universiteiten en kondigde vakantiedagen af op speeldagen, waardoor verkeerschaos uitbleef en de veiligheidssituatie beter was te overzien.

‘Maar het idee van pacificatie door middel van gewapende bezetting in combinatie met de onverminderde ‘war on drugs,’ is absurd.’

Is er dan niets positiefs uit de organisatie van het WK voortgekomen?

Gaffney: ‘Toch wel. De cariocas [de inwoners van Rio de Janeiro, RvI] hebben nu van dichtbij kunnen zien hoe hun regering gedurende een langere periode in dienst van de elite werkt. De Braziliaanse elite, het IOC, toeristen die er een avontuurlijk uitje van maken. Dit heeft voor nieuwe maatschappelijke netwerken gezorgd die verzet organiseren. De burgermaatschappij is versterkt op een manier die zonder deze evenementen niet had plaatsgevonden.’

In de metro tijdens de World Cup in 2014.

In de metro tijdens de World Cup in 2014.

Militairen op straat in Rio de Janeiro vlak na een voetbalwedstrijd tijdens de World Cup van 2014.

Militairen op straat in Rio de Janeiro vlak na een voetbalwedstrijd tijdens de World Cup van 2014.

Detail van een reclameposter voor een nog te bouwen stadion voor de World Cup 2014 in Rio de Janeiro.

Detail van een reclameposter voor een nog te bouwen stadion voor de World Cup 2014 in Rio de Janeiro.

Een Braziliaanse jongen op straat support Argentinië in de finale tegen Duitsland tijdens de World Cup 2014. Foto’s: Alessandro Falco

Een Braziliaanse jongen op straat support Argentinië in de finale tegen Duitsland tijdens de World Cup 2014. Foto’s: Alessandro Falco

Wat er voor de Spelen gebeurt

Het is te makkelijk de organisatie van het WK te zien als generale repetitie voor de Olympische Spelen; er zijn wezenlijke verschillen - nog los van de huidige economische en politieke crisis. Brazilië organiseerde in 2014 voor de tweede keer een WK, dit is de eerste keer dat het land Olympische Spelen organiseert. Bovendien biedt voetbal de Brazilianen van oudsher onder alle omstandigheden, terwijl er weinig traditie met olympische sporten bestaat, noch een publiek sportbeleid om dit te stimuleren.

Santiago: ‘Er is onder de bevolking geen enkele betrokkenheid bij de Spelen. En door de tegenvallende kaartverkoop en groeiende onzekerheid of er wel genoeg mensen zullen komen kijken, beginnen de staat en de politie weer meer gewelddadige operaties uit te voeren in de favela’s.’

Nog een verschil: het WK was verspreid over het land, de Spelen concentreren zich in Rio – en daarmee de problemen en bijbehorende verontwaardiging. Gaffney: ‘De stad Rio heeft tientallen miljarden besteed aan de Spelen, maar de mensen hebben nog steeds geen schoon water, functionerende riolering en openbaar vervoer. Ook is er geen geld om werknemers [leraren, artsen, ambtenaren, RvI] te Op dit moment worden eenentwintig scholen door studenten bezet, te midden van wijdverspreide lerarenstakingen. Door de perverse prioriteiten van machthebbers wordt steeds meer duidelijk dat zij totaal niet in staat zijn de dagelijkse problemen in Rio de Janeiro op te lossen.’

Ondanks de vele en het blijft bij velen het hardnekkige geloof bestaan dat Olympische Spelen (of een WK) een vruchtbaarheidsboom voor een land zijn: een zaadje dat wordt geplant, waaruit investeringen, werkgelegenheid, infrastructuur, toerisme en een imagoboost zullen Oftewel: voor iedere euro die nu wordt besteed, komt een veelvoud terug – het zogenaamde ‘multipliereffect’. Onderzoek wijst in de meeste gevallen anders uit, ook nu weer voor Rio. Het gemiddelde economische effect van Olympische Spelen is onder de tien miljard dollar; de geschatte kosten rond de 16,6 miljard Een groot deel wordt betaald uit publiek geld, verhoogde belastingen en bezuinigingen op andere gebieden; de winst vloeit voornamelijk naar private partijen.

Veel van de investeringen zullen na afloop van het evenement hun nut verliezen

Veel van de investeringen zullen na afloop van het evenement hun nut verliezen: neem huisvesting. De stad Rio was in staat 52.000 toeristen te herbergen, één miljoen worden er verwacht. Dit vraagt om peperdure kunstgrepen op het gebied van huisvesting en transport. Aannemelijk is dat die na 2016 als witte olifanten in de stad zullen wegkwijnen, net als sommige WK-stadions van Onderzoeker en econoom Jeffrey Owen stelt: ‘Tot op heden is er géén studie die empirisch bewijs levert van significante economische impact door Olympische Spelen of welk ander megasportevenement dan ook.’

Wat moet er dan gebeuren? Volgens Gaffney moet het businessmodel veranderen. ‘Dit onttrekkende, mobiele, monopolistische model waarbij aan niemand verantwoording wordt afgelegd, plaatst een te grote last op een stad. Het verergert de omstandigheden die al aanwezig zijn en zorgt voor de concentratie van rijkdom in handen van een steeds kleinere groep.’

Een protest tegen verhoogde prijzen van het openbaar vervoer in Rio de Janeiro, juni 2014.

Een protest tegen verhoogde prijzen van het openbaar vervoer in Rio de Janeiro, juni 2014.

Argentijnen plassen in zee tijdens de finale tegen Duitsland. Ruim 10.000 Argentijnen verbleven in Rio de Janeiro tijdens de World Cup 2014.

Argentijnen plassen in zee tijdens de finale tegen Duitsland. Ruim 10.000 Argentijnen verbleven in Rio de Janeiro tijdens de World Cup 2014.

Honden in de wijk Complexo da Marè in het noorden van Rio de Janeiro. Foto’s: Alessandro Falco

Honden in de wijk Complexo da Marè in het noorden van Rio de Janeiro. Foto’s: Alessandro Falco

En het belangrijkste: de veiligheid

Het grootste punt van zorg blijft veiligheid: de verhoogde terrorismedreiging rondom sportevenementen in combinatie met de toch al heersende De Spelen van 2012 waren voor Londen de grootste militaire veiligheidsoperatie sinds de Tweede Wereldoorlog – Rio 2016 is daar een verdubbeling Als al die uitgaven zouden resulteren in een duurzaam veiligheidsbeleid voor de stad Rio, is dat winst. Maar zoals Raull Santiago me al vertelde: het is Para Inglês ver; de problemen worden uit het zicht geschoven.

Om te zien hoe dat in de praktijk uitpakt ga ik een dag mee met leraar naar een van de gevaarlijkste favela’s van Rio: op een uur met de trein ten westen van het centrum. In de paar dagen voor mijn komst vielen er vijf doden, de dagen erna drie. Deze wijk met ongeveer 30.000 inwoners is al decennia in handen van de Comando Vermelho – hier is geen UPP te zien.

Als we uitstappen op het lugubere perron, zie ik het al. Naast de rails is een ‘cracôlandia,’ een strip met verdwaasde drugsverslaafden. Smits: ‘Het centrum wordt schoongeveegd en iedereen komt nu hierheen om drugs te kopen en te gebruiken. Veel erger nog is dat ook de straatkinderen uit het centrum, uit de toeristenbuurten worden naar dit soort buurten waar ze niemand kennen en iedere sociale controle weg is.’

Vimeo

Bekijk hier een film over de cracôlandia.

We wandelen langs tafels vol drugs en geld diep de wijk in. Gewapende tienerjongens op brommers crossen om ons heen van voorraadpunt naar verkooppunt. Het is vakantie en tientallen kinderen worden door Smits’ medewerkers beziggehouden in een sporthal, waar het minstens veertig graden is. We voetballen, zingen en dansen. De kinderen vragen me of ‘Holanda’ bij de Zona Sul ligt, bij Copacabana en Ipanema. De Olympische Spelen zijn nog nooit zo ver weg geweest.

Maar daar heeft Smits iets op gevonden. Om deze kinderen ook iets positiefs te laten ervaren organiseert zijn stichting de Op 30 juli 2016 zullen kinderen uit diverse sloppenwijken samenkomen voor een heus sporttoernooi.

Wat moeten we doen?

De vraag dringt zich op: wat kunnen wij – buitenlanders, sporters, fans, toeristen en televisiekijkers – doen?

Robert Smits: ‘Het zou al geweldig zijn als olympische sporters en toeristen hier vanaf weten. Alle aandacht voor deze kinderen en de situatie waarin zij leven, is welkom. Ik ben ontzettend bang dat na de Spelen iedereen vertrekt en alles instort.’

Dezelfde vraag stel ik aan de anderen.

Christopher Gaffney: ‘Niet gaan is een goed begin. Het boycotten van sponsors is een andere optie. Niet alleen maar als ‘fan’ gaan, maar de verbinding maken met lokale bewoners en bijdragen aan het op de politieke kaart zetten van dit soort evenementen, is een derde mogelijkheid. Het is niet de fout van de fans of sportliefhebbers dat Rio door de organisatie van de Spelen slechter af is, maar ze dragen wel verantwoordelijkheid voor het voeden van dit systeem, waarmee ze gigantische winsten genereren voor bedrijven op basis van publieke bestedingen voor hun vermaak.’

Raull Santiago: ‘Buitenlandse toeristen mogen best naar de Spelen komen kijken, maar kijk dan ook naar wat er werkelijk gaande is in Rio, en draag niet bij aan de illusie van ‘perfecte stad’ die men nu probeert te verkopen. Er zijn grote problemen in Rio vandaag de dag, en de grootste is de uitroeiing van donkere jongeren in de favela’s. Het is onacceptabel en mensen van buiten moeten hierover nadenken, opdat ze met hun komst niet bijdragen aan onze dood.’

Correctie 22-4-2016: Een eerdere versie vermeldde dat Brazilië in 2014 voor de vierde keer het WK Voetbal organiseerde. Dit moet ‘twee’ keer zijn en is aangepast.

Riot de Janeiro De foto's bij dit verhaal komen uit het nog lopende project Riot de Janeiro van de Italiaanse fotograaf Alessandro Falco. In aanloop naar de World Cup in Brazilië in 2014 begon hij de veranderingen in het straatleven te fotograferen met de komst van dit enorme evenement. Ook na die zomer is hij er blijven fotograferen, nu in aanloop naar de Olympische Spelen van komende zomer. De straat is het toneel van alle positieve en negatieve gevolgen van deze evenementen voor het land. Van hoop tot deceptie en woede. Kijk hier voor meer werk van Alessandro Falco

Al mijn verhalen over Brazilië:

Alle heroïek en tragiek van Brazilië komen samen in dit stadion Als op vrijdag 5 augustus de Olympische Spelen beginnen in Braziliës Maracanãstadion, galmt in al het gejuich de geschiedenis. Want daar verloor Brazilië die historische voetbalwedstrijd. En werd het volk uit het stadion verdreven. Lees het verhaal hier terug Brazilië vecht niet tegen corruptie, het vecht tegen het verleden Brazilië verkeert in een constitutionele crisis. Toen een oud-president in een corruptiezaak ondervraagd dreigde te worden, benoemde de huidige president hem plotseling tot stafchef. Een benoeming die laat zien: in dit politieke speelveld heeft niemand schone handen. Lees de column hier terug Brazilië lijkt dan wel een regenboognatie, in feite wordt de samenleving opgewit Brazilië wordt wel een regenboognatie genoemd: een land waar iedereen een kleur heeft en van een zwart-witonderscheid geen sprake is. Maar als je goed kijkt, zie je dat kleur wel degelijk een rol speelt. Een gruwelijke rol welteverstaan. Waarom komt de bevolking niet in opstand? Lees het verhaal hier terug Lees deze boeken en leer het mythische Braziliaanse achterland kennen De sertão: oneindig steppegebied dat zich uitstrekt van de Atlantische Oceaan tot diep in het noordoostelijke binnenland van Brazilië. Op deze vlakte van schurend zand en doornstruiken is het enige vruchtbare de verbeelding van haar bewoners. Lees deze boeken er maar op na. Lees het verhaal hier terug Zo moeilijk is het om van een dictatuur een democratie te worden De meeste mensen zien Brazilië als een land dat wordt geplaagd door drugsbendes, die nietsontziend huishouden in de favela’s en ontwrichtend werken voor de ‘normale’ samenleving. De werkelijkheid in het thuisland van de Olympische Spelen van deze zomer is wranger: het zijn de illegale milities die het land in hun greep houden. Lees het verhaal hier terug

Benieuwd naar de rest van het artikel?

Dan kun je gewoon verder lezen. Wij geloven niet in betaalmuren, omdat we het belangrijk vinden dat onze journalistiek zoveel mogelijk mensen bereikt. Wil jij toegang tot alle verhalen? Word dan lid!