Spring naar inhoud
Visueel essay

Ik zie, ik zie wat jij niet ziet: oorlogsdreiging in het poolgebied

In het uiterste noordoosten van Noorwegen neemt de dreiging vanuit Rusland toe. Niet door honderdduizenden soldaten, zoals aan de grens van Oekraïne, maar door een schimmig krachtenspel dat je amper ziet. Hoe fotografeer je een conflict waarvan de inzet – informatie – ongrijpbaar of zelfs onzichtbaar is?

Dit beeld toont een Russische naam op een voormalig brandweerstation naast het Russisch Consulaat-Generaal in Kirkenes.
Op 9 september 2019 kopt de Noorse nieuwssite TV 2: ‘Hier is het nieuwe Noorse spionagestation dat Rusland provoceert’. Het radarstation in Vardø waar de kop op doelt, mag niet worden gefotografeerd van de Noorse krijgsmacht. Dit beeld toont een nabijgelegen radarstation in Bodø met een vergelijkbare architectuur.

In het uiterste noordoosten van Noorwegen, pal aan de grens met Rusland, komt hartje winter de zon niet op. In de zomer gaat hij niet onder. En zelfs dan komt het kwik gemiddeld niet boven de tien graden.

Er wonen hier maar weinig mensen. De regio Finnmark, het Noorse deel van Lapland dat ongeveer even groot is als Nederland, telt ruim 75.000 inwoners – dat is net iets meer dan Almelo. Vanwege een gebrek aan banen, de donkere winters en de afstand tot de buitenwereld verlaten steeds meer inwoners deze plek.

Toch dringt de buitenwereld zich hier steeds nadrukkelijker op. Wat je als je er rondloopt niet ziet, is dat de regio het toneel is van een hoogoplopend conflict tussen Rusland en de NAVO. Een militaire krachtmeting die nooit officieel is uitgeroepen en geen gewonden kent, maar wel degelijk bestaat. 

Alleen als je weet waar je moet kijken, blijkt het er niet zo vreedzaam als op het eerste gezicht lijkt. Die schotelantenne, die staat er niet zomaar. En zie je die kleine stipjes in de verte? Dat zijn Russische wachttorens die eigenlijk helemaal niet gefotografeerd mogen worden.

Dit beeld toont de Russische wachttoren gefotografeerd vanuit Noorwegen (vlak voor de Noors-Russische grens).
Dit beeld toont een kruising in Kirkenes. 15 kilometer hiervandaan is ’s werelds enige grensovergang tussen Rusland en een NAVO-land.
Standbeeld van de Sovjet-soldaat in Kirkenes dat is geplaatst om de bevrijding van de Tweede Wereldoorlog door het Sovjetleger te herdenken. Op 13 maart 2017 schrijft The Guardian in een artikel over de oplopende spanningen aan de Noors-Russische grens: ‘Noorwegen is het enige buurland waarmee Rusland niet in oorlog is geweest.’
Op 14 februari 2020 schrijft de Noorse overheid in een officieel bericht: ‘Er is een hoog niveau van militaire activiteit in de regio.’ Het bericht doelt op de regio Finnmark, waar dit vredige sneeuwlandschap in dezelfde periode te vinden was.

Wat hier gebeurt heet ook wel ‘schaduwboksen’, of zelfs: een ‘schaduwoorlog’. Directe aanvaringen tussen Rusland en de NAVO zijn er niet, maar ze proberen elkaar wel op andere manieren te bestrijden.

Zo vinden er aan beide kanten van de grens grootschalige militaire trainingen plaats, en worden datasignalen van zowel Noorse militaire als burgervliegtuigen verstoord. Er waren afgelopen jaren een geruchtmakend spionageschandaal en twee schijnaanvallen op een geheimzinnig, door de VS betaald Noors radarstation vlak over de Noors-Russische grens. 

Noorwegen scherpte de regels langs de 200 kilometer lange grens aan. Het is voor inwoners van het grensgebied niet meer toegestaan om vanuit Noorwegen te praten met Russen aan de andere kant van de grens, en het is zelfs verboden om in het zicht van Rusland te urineren omdat dit zou kunnen worden opgevat als een vijandige daad. 

De weg langs de Barentszzee. Op 18 februari 2022 kopt de plaatselijke nieuwssite van Kirkenes The Independent Barents Observer: ‘Barents Sea has key role when Putin plays nuke game on Saturday’.
Optocht naar het standbeeld van de Sovjet-soldaat in Kirkenes om te herdenken dat Kirkenes is gered door het Sovjetleger in de Tweede Wereldoorlog. De optocht was deel van een kunstproject en werd gelopen door zowel Noren als Russen, voornamelijk lokale bewoners. Sociaal-maatschappelijke activiteiten die Noren en Russen in Kirkenes bij elkaar brengen worden ook wel ‘zachte beveiligingsmechanismes’ genoemd.
De route naar de Barentszzee in Kirkenes. Op 15 februari 2022 kopt plaatselijke nieuwssite van Kirkenes The Barents Observer: ‘Rusland geeft de grootste waarschuwingszone ooit af in het Noorse deel van de Barentszzee’.

De toenmalige Noorse minister van Defensie stelde in 2016 dat ze niet kon uitsluiten dat Rusland militair geweld tegen Noorwegen zou gebruiken. Want, constateerde ze: ‘Het is niet langer zo dat oorlog wordt verklaard door middel van diplomatieke boodschappen.’

De Russische minister van Buitenlandse Zaken Sergei Lavrov deed die waarschuwing af als fantasie, en wil pas over militair geweld praten als Noorwegen met feiten komt. Maar het lijkt erop dat feit en fantasie steeds moeilijker te onderscheiden zijn. 

En dat is kenmerkend voor conflicten tussen grootmachten. Die spelen zich steeds meer af in het schemergebied tussen oorlog en vrede in. Vijandelijke handelingen zijn veelal geweldloos, worden ontkend of simpelweg verzwegen. Je kunt je afvragen of wat zich aan de Noorse grens afspeelt oorlog is, of ‘gewoon’ machtspolitiek. Of dat het onderscheid tussen die twee steeds minder goed werkt om de wereld te begrijpen. 

In een Noors overheidsverslag uit 2016-2017 over de koers voor het Noorse buitenland- en veiligheidsbeleid staat een hoofdstuk over het Arctische gebied en Rusland. Daarin is te lezen dat ‘de NAVO heeft gereageerd door haar voorgangers in de meest oostelijke lidstaten te versterken’.
Deze woningen in Bodø kijken uit op een luchtmachtbasis. Deze luchtmachtbasis heeft sinds de Koude Oorlog een cruciale rol gespeeld in het beveiligen van het Noord-Noorse luchtruim. Begin 2022 is de luchtmachtbasis gesloten en is de vloot verhuisd naar Ørland in het zuiden van Noorwegen. Op 6 januari 2022 schrijft de Amerikaanse nieuwssite The Defense Post: ‘De vliegbasis lag op korte afstand van het noorden van het land om militaire vluchten vanuit het Russische Kola-Penisula te volgen.’
De meeste klanten van de Kimek-scheepswerf in Kirkenes zijn Russisch. Het is een plek waar Noren en Russen met elkaar in contact komen. In een artikel van Al Jazeera over Kirkenes en haar banden met Rusland zegt Lars Georg Fordal, hoofd van het Noorse Barentsz Secretariaat: ‘Door samen te werken, elkaar te leren kennen, is het eigenlijk een zacht beveiligingsmechanisme [...]. Het vermindert de spanning omdat dit gebied behoorlijk gemilitariseerd is.’

De bekende oorlogsfotograaf Robert Capa zei: ‘Als je foto’s niet goed genoeg zijn, dan ben je niet dichtbij genoeg.’ Het idee dat een fotograaf dichtbij moet zijn werd jarenlang breed gedeeld. Maar de wereld waarin Capa leefde was heel anders dan de wereld van nu. 

Oorlogen spelen zich bijvoorbeeld steeds meer af in een virtuele ruimte. Hier draaien veldslagen, de blootstellingen aan gevaar, en de perceptie daarvan om informatie. De nabijheid waar Capa over sprak, is voor veel fotografen vaak helemaal geen optie meer.

Natuurlijk is er nog steeds zichtbaar oorlogsgeweld, maar een foto hiervan kan snel een oppervlakkige interpretatie van oorlogsvoering zijn. ‘De nabijheid’ van oorlog, waar Capa het over had, moet misschien niet langer in meters gemeten worden, maar in data, het materiaal dat de frontlinie van hedendaagse conflicten vormt.

‘Ik vind het niet leuk dat ze aan beide kanten van de grens het leger opbouwen. We willen geen oplopende spanningen’, zegt Eirik Wikan tegen Reuters in 2019. Wikan is mede-eigenaar van de Kimek-scheepswerf in Kirkenes, die twee derde van zijn inkomsten haalt uit het repareren van Russische schepen. ‘Hier in het noorden werken we samen om de spanningen te verminderen [...]. We proberen er geen deel van uit te maken.’
Industrieel terrein van scheepsreparatiewerf Kimek, die een strategische locatie heeft op ‘de drempel van het noordpoolgebied en Rusland’. Kimek werd opgericht in 1986 met de Russische vloot in de Barentszzee als belangrijkste markt, dienst voor de mijnbouw en de Noors-Russische handelssamenwerking. Deze samenwerking roept regelmatig argwaan op.

Fotograaf Kirsten Bosma werkte in Noord-Noorwegen aan een beeldtaal die de ongrijpbaarheid van moderne oorlogsvoering centraal zet. Haar serie ‘White Paper and a Black Box‘ bestaat uit lichte en donkere foto’s – die verwijzen naar de belangrijkste twee informatiebronnen over het arctische conflict.

De lichte foto’s verwijzen naar ‘white papers’ – officiële overheidsdocumenten. Gebaseerd op feiten, summier, bijna klinisch. De donkere foto’s verwijzen naar de ‘black box’ – zo noemt Bosma de media. Een volgens haar ondoorgrondelijk systeem dat zich óók baseert op feiten, maar meer ruimte geeft aan entertainment en meningen.

Al deze informatie, stelt Bosma, gaat een eigen leven leiden. Ze wordt betwijfeld, tegengesproken, gefilterd, geparafraseerd, vertaald en uit context gehaald. Ben je dus wel beter af als je meer informatie tot je neemt?