Sinds hij de president van de Verenigde Staten is wordt elke stap die hij zet gefotografeerd en gefilmd. Speechend, handenschuddend, vergaderend, zwaaiend. Zo kennen wij Barack Obama. Van de foto’s dan. En verreweg de meeste foto’s die wij zien worden gemaakt door één man:

De agenda van Obama is de agenda van Souza.

Hij is de fotograaf van het Witte Huis. Wekelijks maakt hij zo’n 20.000 foto’s. Die tonen het vandaag en gisteren uit het leven van de president van de Verenigde Staten. Misschien nog wel interessanter omdat het ook de beelden zijn die over tientallen jaren nog steeds gebruikt zullen worden. Elke president wordt herinnerd vanwege zijn belangrijkste daden, en het zijn de foto’s die die daden iconisch maken. Ons geheugen slaat herinneringen op als En ook omgekeerd: stilstaande beelden zijn medebepalend voor hoe wij ons dingen, en dus ook mensen, herinneren.

Pete Souza heeft dus Hij is een van de belangrijkste personen in de beeldvorming van Barack Obama. Als achtste fotograaf van het Witte Huis heeft hij toegang tot alle werkgerelateerde momenten van de president, waar bijvoorbeeld ook vrijetijdsbestedingen en feestjes onder vallen. De agenda van Obama is de agenda van Souza. Hij gaat waar Obama gaat. Letterlijk. Waar andere fotografen met tientallen tegelijk staan te dringen om een goede foto te kunnen maken, kan Souza zich vrij bewegen en alle tijd nemen die hij wil.

Pete Souza is geen onafhankelijk journalist, hij is in dienst van Obama.

Obama geeft Souza uitzonderlijk veel vrijheid in wat hij mag fotograferen, zo beamen zij. ‘Toegang en vertrouwen hebben is essentieel, en als je beide hebt kan je hopelijk interessante en historische foto’s maken,’ aldus Pete Souza. zei Obama: ‘Pete en ik zijn als een oud stel. Hij is echt onderdeel van de familie.’ Ook in het maken van zijn selecties zegt Souza nooit gecontroleerd te worden. Dat wil niet zeggen dat hem geen strenge regels zijn opgelegd over wat hij wel en niet mag laten zien. Maar omdat Souza en Obama hetzelfde belang hebben, namelijk een positief beeld van de president creëren, zal hij zich niet beperkt voelen. Hij is geen onafhankelijk journalist, hij is in dienst van Obama. Dus geen foto’s van de president met zijn ogen dicht, of met een ketchupvlek, of gapend, of als mensen boos op hem zijn. Alles is optimistisch, op z’n Amerikaans. Obama leeft "the American dream".

Souza vervult ook een andere functie. Door altijd aanwezig te zijn, creëert hij fotomomenten voor Obama. Zo kan bijvoorbeeld het handenschudden (zo’n 5 procent van al zijn foto’s) volgens een sociale code verlopen. Na het schudden van de handen, volgt het maken van de foto en kan Obama weer door naar de volgende ontmoeting.

Souza heeft volledige controle over hoe hij een moment fotografeert, in wat hij wel en niet laat zien. Een goed voorbeeld is de foto The Situation Room van 1 mei 2011, waarop het moment te zien zou moeten zijn hoe Obama en zijn team Osama Bin Laden te pakken hebben. Het beeld suggereert veel, maar laat niks zien. Dat is juist wat deze foto zo interessant maakt. Verder laat het zien hoe veel controle er is over foto’s die Souza maakt. In de foto zijn documenten onscherp gemaakt en waarnaar gekeken wordt ligt buiten het kader.

The Situation Room (1 mei 2011). Foto: Pete Souza/the White House

The Situation Room (1 mei 2011). Foto: Pete Souza/the White House

Het beeld heeft een bijna te perfecte compositie, het licht en de kleuren zijn bijna schilderachtig, waardoor het beeld wat ongeloofwaardig overkomt. Het doel van het beeld is van tevoren bedacht, namelijk het bewijs leveren dat Bin Laden gepakt is. En inmiddels is dit het icoon van dat moment geworden. Zoals Obama het zelf drie dagen later uitlegde: ‘Het is belangrijk er zeker van te zijn dat erg gruwelijke foto’s van iemand die in zijn hoofd is geschoten door verspreiding niet aansporen tot extra geweld of worden ingezet als propaganda-instrument. [...] Geen van de Al-Qaeda leden twijfelt eraan dat Osama Bin Laden dood is. Wij denken niet dat een foto daarin verschil zal maken’

Deze uitspraak laat zien hoezeer men zich ervan bewust is dat fotografie niet (meer) de functie vervult van het tonen van een werkelijkheid, maar een visie is op die werkelijkheid. Dat die werkelijkheid maakbaar is en dat fotografie een ideaal instrument is om die werkelijkheid vorm te geven.

Obama op Flickr

Begin 2009 heeft Souza een aangemaakt. Inmiddels zijn dat bijna vijfduizend foto’s. Dit materiaal mag vrij worden gebruikt voor publicatie bij verhalen over Obama, zolang de context waarin het beeld wordt gebruikt maar niet suggereert dat de (bijvoorbeeld commerciële of negatieve) boodschap wordt ondersteund door het Witte Huis. Ook via fotopersbureaus worden zijn flickr-foto’s ter publicatie aangeboden.

Een goed voorbeeld van beeldvorming is de eerste set foto’s op de flickrstream getiteld . De eerste maanden van zijn presidentschap werden door Obama vooral besteed aan plechtigheden zoals zijn inauguratie en eerste ontmoetingen met andere wereldleiders. Nu, na zes jaar, zijn we gewend aan het beeld van Obama als president, maar in die eerste maanden moest dat beeld nog worden gecreëerd. De eerste 291 foto’s laten nog weinig zien van de persoon Obama zoals we die nu kennen, en tonen de momenten die elke president voor hem ook doormaakte: The Oval Office inrichtend, een boom plantend, vergaderend in het vliegtuig, op oorlogspad, met andere grote leiders, bellend achter het presidentiële bureau. Eerst wordt het bekende beeld ingevuld met een nieuwe president. Daarna kan Souza een uniek, persoonlijk beeld van Obama neer gaan zetten.

In die herhaling beginnen elementen als beeldrijm, ritmes en thema’s op te vallen.

Na die honderd dagen is er ruimte voor het onbekende. Het nieuwe is er vanaf. Geen euforie meer om de overwinning. Plichtmatige plechtigheden blijven zich voordoen, zoals het handenschudden, het zwaaien en het speechen. Dat zullen altijd fotomomenten blijven. Maar er ontstaat ruimte om Obama als persoon neer te zetten, niet alleen in de presidentiële rol die hij vervult. We krijgen meer, voornamelijk positieve, beelden te zien. Hij lacht, hij heeft lief, hij geniet, hij maakt zich zorgen en is bevlogen. Losse flarden beginnen zich te herhalen. In die herhaling beginnen elementen als beeldrijm, ritmes en thema’s op te vallen. Incidenten worden patronen. En die patronen creëren beeldvorming. Het beeld is neergezet en wordt overtuigend als het zich maar blijft Want herhaling creëert herkenning.

3 jaar Thanksgiving in het Witte Huis. Foto’s: Pete Souza/the White House

3 jaar Thanksgiving in het Witte Huis. Foto’s: Pete Souza/the White House

Analyseren van het Witte Huisarchief

De aanleiding om een foto te maken, zeker in journalistieke context, is actualiteit. In het geval van Obama is alles actualiteit. Als de gebeurtenis niet meer interessant is (soms snel, soms langzaam), wordt de tweede dimensie van een foto zichtbaar. De foto is een herinnering aan iets dat niet meer is. De flickrstream van Souza is een prachtig voorbeeld van een fotoarchief waarbinnen elk afzonderlijke beeld iets zichtbaars toont, en de verzameling iets voelbaars toont- een ontwikkeling.

Gelijkgestemden onder elkaar. Foto’s: Pete Souza/the White House

Gelijkgestemden onder elkaar. Foto’s: Pete Souza/the White House

De komende weken zal ik in mijn tuin verzamelingen publiceren die ik heb aangelegd uit dit archief. In tien verzamelingen zal ik verschillende kanten van de beeldvorming van Obama belichten. Als je die onder de loep neemt, worden zowel mechanismen in onze cultuur als het medium fotografie zichtbaar. Deze verzamelingen vormen goede aanleidingen om het hedendaagse gebruik van fotografie te analyseren.

De valkuil is dat de veelheid en variatie aan beeld suggereert dat je Obama kan leren kennen dankzij deze foto’s. Ze geven een suggestie van intimiteit en transparantie. Van welke kalkoen hij jaarlijks eet met Thanksgiving en de lichaamstaal van gelijkgestemde mannen onder elkaar, tot op welk stukje bankleuning hij het liefst leunt als hij in overleg is in the Oval Office. De foto’s van Souza tonen niet wie Obama is. Ze bepalen wel hoe wij hem als president zullen herinneren.

De vaste plek van Obama op de bank. Foto’s: Pete Souza/the White House

De vaste plek van Obama op de bank. Foto’s: Pete Souza/the White House

Verzameling 10: Obama en de grote uitzondering In mijn tiende en laatste verzameling foto's van Witte Huis-fotograaf Pete Souza aandacht voor die ene foto die afwijkt van alle andere foto's van de Amerikaanse president Barack Obama. Een uitzondering, die juist laat zien hoe sterk de beeldvorming rondom zijn persoon is. Lees hier het stuk

Verzameling 9: Obama en de lachwekkende lach Glimlachen moet hij de hele dag. Lachen, en mensen laten lachen, doet hij ook vaak. Maar heeft de Amerikaanse president Barack Obama ook echt humor? Tijdens mijn één na laatste speurtocht door het enorme fotoarchief van huisfotograaf Pete Souza vond ik het bewijs. Lees hier het stuk

Verzameling 8: Obama en de selfish selfies Wat doe je als president Barack Obama langsloopt? Een foto maken natuurlijk, het liefst met jezelf erop. En de president weet alles van selfies. Lees hier het stuk

Verzameling 7: Als de president van huis is, danst de First Lady Vaker dan haar man staat Michelle Obama raar op de foto. Hoewel dat spontaan lijkt, is het dat juist niet. Want ook de First Lady heeft een agenda, en ook zij gebruikt beeldvorming om dat te verkopen. Lees hier verzameling 7

Verzameling 6: Obama, zijn uitzicht en het verlangen Waaraan zou Obama denken als hij door het raam naar buiten kijkt? Deze poëtische foto's van Witte Huis-fotograaf Pete Souza verklappen dat niet, maar verbeelden wel wat anders. Lees hier het stuk

Verzameling 5: Obama en zijn geheim in de liefde In deze vijfde verzameling foto's van Witte Huis-fotograaf Pete Souza aandacht voor foto's van Obama met zijn vrouw, Michelle. Terwijl de hele wereld meekijkt omhelst hij haar. En het werkt. Lees hier het stuk

Verzameling 4: Obama en de vliegende baby’s Fotograaf van het Witte Huis Pete Souza weet: kinderen zijn goed voor Barack Obama's imago. In zijn archief vind je daarom eindeloos veel foto's van de president poserend met vliegende baby's en smeltende ouders. De vraag is: waarom doen andere wereldleiders dat nooit? Lees hier het stuk

Verzameling 3: Obama voert graag het hoogste woord In het Witte Huis-fotoarchief van Pete Souza is Obama tijdens vergaderingen meestal degene die spreekt. Door foto's van verschillende soorten vergaderingen met elkaar te vergelijken, wordt zichtbaar dat de setting steeds informeler wordt naarmate de concentratie van macht toeneemt. Lees hier het stuk

Verzameling 2: Obama eet een hamburger Hoe president Obama in beeld komt, wordt altijd zorgvuldig geregisseerd. Zelfs als hij spontaan een hamburger gaat eten. De fotograaf probeert de uitstraling van macht zo klein mogelijk te maken. Lees hier het stuk

Verzameling 1: Obama aan het werk De meeste foto's die de fotograaf van het Witte Huis Pete Souza van Barack Obama maakt, spelen zich af in The Oval Office. Het blijkt het ideale decor voor de macht van de president. Lees hier het stuk