Vandaag presenteer ik een heel bijzonder project in mijn tuin. Filmmaker Deze Utrechtse filmmaker (1979) verdiende zijn sporen met veelgeprezen films als Win/Win en De Nieuwe Wereld. en ontwerper Ruben Pater hebben samen een reeks persoonlijke verhalen vanuit Iran verzameld en vormgegeven.

Ze onderzoeken met hun aanpak een nieuwe vorm van journalistiek, waarbij een heel directe vertelvorm wordt gecombineerd met een artistieke presentatie. De serie video-selfies is gebundeld onder de noemer Behind the Blue Screen, en u ziet snel waarom.

Van Heusden en Pater maakten gebruik van gezichtsherkenningssoftware en technologie uit de kunst waarmee videobeelden live bewerkt kunnen worden. In deze trailer lichten ze hun project, dat werd gerealiseerd door de Lees hier meer over het fonds transmediaregeling van het Mediafonds, toe.

Behind the Blue Screen - Trailer

Vimeo

Vandaag presenteren we de eerste drie korte films. Ze worden toegelicht door de initiatiefnemers van het project in een gesprek met Karel Smouter, die het land zelf als journalist doorkruiste.

Jongens waren we. Aardige jongens, maar wel rijkelijk naïeve jongens. In zes bezoeken aan Iran, tussen mei 2006 en december 2009, speelde ik met enkele collega-journalisten voor rugzakjournalist. Of, in het Engels: voor Dit betekende vooral dat we door Iran reisden zonder persvisum om zodoende buiten het oog van de Iraanse autoriteiten te blijven. Vermomd als toeristen bezochten we alle uithoeken van het land voor diverse media, waaronder EenVandaag en De Groene Amsterdammer.

Deze aanpak redde ons tijdens de Aanleiding was de vermeende verkiezingsfraude tijdens de presidentsverkiezingen door de Iraanse president Ahmadinejad en een algemeen gevoel van wijdverbreide onvrede onder voornamelijk het jongere deel van de bevolking dat lijdt onder de hoge werkloosheid, inflatiedruk, beperkte bewegingsvrijheid, sociale controle en (in het geval van vrouwen) het alziend oog van de zedenpolitie. De Groene Revolutie, zoals de protesten al snel bekend werden (groen was de politieke kleur van de twee grote oppositiekandidaten Mir-Hossein Mousavi en Mehdi Karroubi), was niet alleen uniek omdat demonstraties zeldzaam zijn in de islamitische wereld, maar ook omdat het de eerste revolutie was waarbij massaal van het internet gebruik werd gemaakt. We schreven onder meer voor De Standaard. in 2009 uit de Iraanse cel. We konden de militairen die ons met geweld van de straat plukten laten zien dat we geen journalistieke ambities hadden en onschuldige In die dagen, na de controversiële herverkiezing van president Ahmadinejad, werden vrijwel alle buitenlandse media gesommeerd het land te verlaten. Wij waren voorbereid op onze arrestatie door een tas vol journalistieke attributen als een wegwerpcamera en de onvermijdelijke Lonely Planet.

Onze bronnen bleken minder veilig. Na een volgende reis, een halfjaar later, werden onze bronnen één voor één door de veiligheidsdiensten ondervraagd over hun contacten met die gekke Nederlander met zes toeristenvisa in zijn paspoort. Een enkeling werd zelfs voor de keuze gesteld: of je gaat voor twee jaar de cel in, of we ontnemen je het recht om te studeren of te ondernemen. Ze verkozen vaak een derde optie: Eerder beschreef ik de lotgevallen van een Iraanse band op de vlucht de vlucht naar andere oorden.

Overigens: ook journalisten met een officiele accreditatie wordt het werken geregeld onmogelijk gemaakt. Zo zit Lees erover in zijn eigen krant. Jason Rezaian van The Washington Post al sinds 23 juli dit jaar met zijn vrouw in een Iraanse cel.

Filmmaker Jaap van Heusden en Ruben Pater besloten het over een andere boeg te gooien. Ze ontwikkelden een app waarmee Iraniërs op een beveiligde smartphone hun eigen verhaal konden vertellen. Achter een scherm, want voorzien van een bewegend blauw masker.

Een proces van vallen en opstaan

Van Heusden: ‘Het begon ermee dat we in Nederland wat Iraniërs tegen het lijf liepen. De verhalen die zij ons over hun thuisland vertelden, strookten op geen enkele manier met het beeld dat we via de media van dit land hadden gekregen. Boze islamgeleerden, atoombommen, afkeer van het Westen. Het werd in Iran niet herkend.’

De twee besloten die andere kant in beeld te gaan brengen. ‘We hebben twee jaar gezocht naar een manier om de onvertelde verhalen van Iraniërs op een veilige manier verteld te krijgen,’ vertelt Van Heusden. ‘Dat was een proces van vallen en opstaan. Of eigenlijk: vooral vallen.’

Aanvankelijk zweerden de twee bij technologie. ‘We gingen langs bij bekende hackers om van hen te leren hoe je versleuteld berichten kunt versturen. Ze lachten ons recht in het gezicht uit. Je kunt wel een versleuteld bericht naar dat land sturen, maar alleen al het feit dat iemand in dat land zo’n bericht krijgt kon volgens hen genoeg reden zijn voor een inval van de veiligheidsdiensten. Die hackers waren duidelijk: als je het zo doet, gaan er doden vallen.’

‘Die hackers waren duidelijk: als je het zo doet, gaan er doden vallen’

Van Heusden en Pater lieten zich door deze kritiek niet uit het veld slaan en bleven doorzoeken naar een methode die wel zou werken. Ze besloten Iraniërs die naar hun thuisland reisden een beveiligde smartphone mee te geven. Die smartphone zou van hand tot hand gaan en uiteindelijk in de handen komen van de juiste verteller. ‘Sneakerjournalistiek, noemden we het.’ Via via zouden de apparaten met de films daarop weer worden teruggesmokkeld naar Nederland.

Toen de opnamen eenmaal in Nederland waren moest voor het duo het werk nog beginnen. ‘We moesten de opnamen laten vertalen en tientallen filmpjes weggooien. Omdat geluid of licht niet goed bleek, of omdat het verhaal simpelweg niet sterk was.’ Het was de kunst om hun verwachtingen telkens bij te stellen. ‘We waren zelf in Teheran geweest en hadden wel honderd verhalen die de moeite waard waren. Over zelfgebrouwen bier, bijvoorbeeld, een trend in sommige kringen. Maar de films die de twee terugkregen overtroffen hun verwachtingen. ‘Het zijn uitstekende verhalenvertellers, die weten waar een goed verhaal aan moet voldoen. De verhalen worden lekker aangedikt en zitten vol dramatiek.’

Onderstaand filmpje is daar een goed voorbeeld van. ‘Je hoort iemand vertellen over een feest vol drank en wiet, dat wreed verstoord lijkt te worden door iemand die van de veiligheidsdiensten lijkt te zijn. Maar dan blijkt het allemaal toch weer even anders te liggen.’

The Party Crasher

Vimeo

Een andere film die de twee niet los konden laten, is de film over een acteur die de planken op moet terwijl hij dienstplicht heeft en dus de kazerne niet uit kan. Van Heusden: ‘Als filmmaker werk ik elke dag met acteurs als deze jongen. Ergens lijkt hij kortom helemaal op iemand die je hier in Nederland treft. Maar de dingen waarmee hij in zijn leven te maken heeft zijn zaken waar wij ons niets bij kunnen voorstellen. Wij hebben geen dienstplicht meer. Geen boze generaals om te omzeilen voordat je het toneel op kunt.’

Actor in the Army

Vimeo

‘We leerden door de films vooral hoe vreselijk vindingrijk Iraniërs zijn in het leven tussen de regels door. Neem deze acteur: het is gemakkelijk om hem als slachtoffer van een religieuze, cultuurvijandige dictatuur te zien. Op het moment dat we een reportage hadden gemaakt, hadden we ze vermoedelijk ook zo neergezet. Maar het verhaal dat hij zelf vertelt zit niet vol zelfbeklag, maar juist vol vindingrijkheid. Bovendien: vol zelfspot en ironie. Neem die acteur [uit het filmpje hierboven, KS]: hij had ervoor kunnen kiezen een boze tirade over de dienstplicht af te steken. In plaats daarvan vertelt hij met een twinkeling in zijn ogen over hoe hij toch het toneel weet te bestijgen.’

‘We leerden door de films vooral hoe vreselijk vindingrijk Iraniërs zijn in het leven tussen de regels door’

Die twinkeling in de ogen wilden de makers zoveel mogelijk behouden. Ondanks het masker. Daarom werd gekozen voor een technologie die de vertellers wel onherkenbaar, maar niet onpersoonlijk maakt.

Toch valt de vorm die het duo uiteindelijk gevonden heeft niet bij iedereen in goede aarde. De twee kregen vaak de vraag wat een masker nog toevoegt, nu Iraniërs zonder masker al tot de meest ‘verbonden’ mensen in de regio behoren en op sociale media van alles delen. ‘Toch denken we dat driekwart van de verhalen die we terugkregen onverteld gebleven waren als we niet de relatieve anonimiteit van het masker hadden aangeboden.’

Van Heusden geeft niettemin direct toe dat er het een en ander op het experiment valt af te dingen. ‘Ze kwamen soms met andere verhalen dan wij hadden voorzien. Maar na verloop van tijd begon ik dat juist als de schoonheid van het project te zien. Dit is wat Iraniërs je vertellen als je niet met een microfoon en bijbehorende verwachtingen voor hun neus staat, maar zelf de regie laat voeren.’

‘Toen ik dit filmpje (zie hieronder) terugkreeg, over een Iraans meisje op een school in Nederland, dacht ik eerst: wat moet ik hier nu weer mee? Maar ik ben echt van het verhaaltje gaan houden. Het laat zien hoe de Iraanse beleefdheidscode, Tarof is een verzamelnaam voor een aantal oud-Perzische regels en gebruiken, bedoeld om het sociale verkeer te reguleren. De kern ervan is de plicht te allen tijde beleefd en gastvrij te zijn. Een taxichauffeur in Teheran kan bijvoorbeeld herhaaldelijk weigeren geld in ontvangst te nemen. Onderdeel van de code is dat de klant er vervolgens op aandringt toch te willen betalen. botst met de Nederlandse directheid. Over hoe we misschien hetzelfde lijken, maar toch echt wezenlijk van elkaar verschillen. Gelukkig maar, trouwens.’

The Pen

Vimeo
Correspondentavond: Behind the Blue Screen Op 24 oktober in Pakhuis de Zwijger: Wat is nu dat echte Iran precies? Oordeel zelf, en kom luisteren naar wat Iraniërs zelf te vertellen hebben. Niet in onze microfoon, maar als videoverhalen. Op 24 oktober presenteren we een avond vol verhalen uit Iran, het land van verhalenvertellers bij uitstek. Kijk hier voor meer informatie over deze avond.