Illustraties: Cliff van Thillo (voor De Correspondent)

‘Langzaam sterft de aarde en wordt het onvoorstelbare – het einde van het leven zelf – tóch voorstelbaar.’ Het is kerst 1988 als koningin Beatrix deze uitspraak op nationale televisie doet.

Eerder dat jaar Bron: RIVM, 1988: Zorgen voor morgen het RIVM voor ‘een grootschalige ontwrichting van de biosfeer’ en ‘gevolgen voor het voortbestaan van de aarde.’ De VVD noemt milieubeleid in die tijd ‘overlevingsbeleid’ en pleit voor overheidsingrijpen. Ruud Lubbers voert in 1989 al campagne voor het CDA om de CO2-uitstoot terug te brengen.

Dat is nu bijna dertig jaar geleden. De uitstoot is sindsdien bijna continu omhoog gegaan en inmiddels – Het klimaat reageert vertraagd op de verandering die wij veroorzaken. zoals toen werd voorspeld - vallen de warmterecords bij bosjes. In 2015 maakte de CO2-concentratie Bron: NOAA, 9 maart 2016: Record annual increase of carbon dioxide observed at Mauna Loa for 2015 2016 was het Bron: The Guardian, 18 januari 2017: 2016 hottest year ever recorded – and scientists say human activity to blame

De Nederlandse overheid wijst al sinds de jaren negentig naar ‘de markt’ en naar duurzame innovatie om het probleem op te lossen. Maar de geschiedenis leert dat we het fossiele tijdperk niet kunnen afsluiten zonder stevig De vijf beleidsmaatregelen die de meeste zoden aan de dijk zetten om de uitstoot van broeikasgassen gerelateerd aan de energievoorziening te verlagen zijn: energie-efficiëntie (meer doen met minder), oude kolencentrales sluiten, investeren in duurzame energie, lekkages van het sterke broeikasgas methaan tegengaan en fossiele-energiesubsidies afschaffen. Voor al deze zaken is de overheid nodig.

Voor de komende verkiezingen is een van de belangrijkste vragen dus: welke partijen durven te draaien aan alle knoppen die de overheid tot zijn beschikking heeft om verdere opwarming te voorkomen? Welke partijen stellen beleid voor om te voldoen aan het De rechter verplichtte de staat tot meer klimaatactie. Wat is er met het vonnis gebeurd? vonnis van de rechter in de Klimaatzaak en aan Dit moet Nederland doen om de klimaatdoelen te halen. de doelen van het Klimaatverdrag van Parijs?

Om die vragen te beantwoorden heb ik de verkiezingsprogramma’s doorgenomen en gekeken hoe de politieke partijen in de Tweede Kamer de afgelopen jaren hebben gestemd over cruciale klimaatgerelateerde moties. Een stemadvies vind je in het slot van dit stuk.

Wat hebben partijen tot nu toe gedaan?

Vorige maand Hier de oproep die aan dit stuk voorafging - veel dank voor alle tips en suggesties! riep ik jullie hulp in om de belangrijkste politieke besluiten over klimaat en energie in de afgelopen vier jaar te inventariseren. In de bijdragen en per mail kreeg ik allerlei suggesties en werd ik gewezen op bestaande lijstjes. Met behulp van Hier kun je onze parlementaire zoekmachine zelf gebruiken. onze parlementaire zoekmachine Wat stemt het parlement ploegde ik vervolgens door een stapeltje Kamerstukken.

Wat direct opviel: het zijn telkens dezelfde partijen die moties voor klimaatactie indienen. Het gaat om GroenLinks, D66, de ChristenUnie en, in mindere mate, de Partij voor de Dieren en De specialisten van deze partijen zijn respectievelijk: Liesbeth van Tongeren, Stientje van Veldhoven, Carla Dik-Faber, Esther Ouwehand en Jan Vos. De volgende analyses dringen zich op:

Het zijn telkens dezelfde partijen die moties voor klimaatactie indienen

1. VVD en PVV willen de kolencentrales openhouden
Sluiting van alle Nederlandse kolencentrales is Uit onderzoek van CE Delft bleek eerder al dat de kolencentrales in Nederland moeten sluiten om de noodzakelijke reducties te halen. supereffectief klimaatbeleid. Het vermindert de uitstoot Bron: NOS: Sluiten kolencentrales vermindert CO2-uitstoot met 31 procent Het kost een gemiddeld huishouden ‘Uit onderzoek van ECN blijkt dat de elektriciteitsprijzen door de sluiting van kolencentrales beperkt stijgen, met gemiddeld 0,3 eurocent per kWh. Voor een standaard huishouden komt dit neer op ongeveer een tientje per jaar,’ schrijft Energieoverheid. Een rapport van Spring Associates in opdracht van Greenpeace becijferde eerder dat het sluiten van de overige vijf kolencentrales in 2020 consumenten een 6,5 procent hogere energierekening oplevert, omgerekend een kostenpost van 14 euro per jaar (Bron: Nu.nl). EnergieOverheid: Sluiting kolencentrales: alle cijfers en feiten maar levert geld op – ‘De sluiting van alle Nederlandse kolencentrales levert 4,7 miljard euro op. Dat concludeert milieuorganisatie Natuur & Milieu op basis van onderzoek waarin de kosten en baten zijn doorgerekend van een vervroegde sluiting.’ Bron: NRC: ‘Sluiting kolencentrales levert 4,7 miljard euro op’ – als je de vermeden schade meerekent. Een no-brainer, dus. Toch?

Nee. Ik bekeek zeven moties over de kolencentrales. In vier daarvan werd de regering opgeroepen om te onderzoeken hoe sluiting van de kolencentrales de uitstoot zou kunnen beperken, hoeveel dat zou kosten en hoe de uitfasering het beste zou kunnen worden aangepakt. De moties werden ingediend door D66 en GroenLinks en gesteund door Partij voor de Dieren, de ChristenUnie en – op een motie na – de SP. Het CDA en de PvdA stemden drie keer tegen, VVD en PVV vier keer.

De PvdA en D66 dienden twee cruciale moties in om de resterende kolencentrales Bron: Motie van de leden Jan Vos en Van Veldhoven over de sluiting van de vijf oudste kolencentrales en om ze Deze tweede motie werd ingediend door D66, GroenLinks en ChristenUnie. Motie van het lid Pechtold c.s. over zorgen dat het tijdspad voor sluiting van kolencentrales in lijn is met de ambities uit het Parijsakkoord Het CDA en de SGP stemden tegen de uitfasering; de VVD stemde met de PVV tegen beide moties.

VVD en PVV stemden dus consequent tegen (onderzoek naar) sluiting van de kolencentrales.

2. VVD en CDA maken zich hard voor de subsidiëring van biomassa
Het gesubsidieerd bijstoken van biomassa zoals houtsnippers in kolencentrales is omstreden. Het levert zogenaamd duurzame energie op, maar de milieuwinst is beperkt, omdat er bos moet worden gekapt en omdat het gebruik van biomassa er - paradoxaal genoeg - juist voor zorgt dat kolencentrales langer open kunnen blijven, ze leveren nu immers ‘duurzame energie.’ Maar het gesubsidieerd verstoken van houtpellets in kolencentrales draagt op geen enkele manier bij aan een groene transformatie van het energiesysteem.

Geen wonder dat de Partij voor de Dieren, de ChristenUnie, de PvdA en D66 moties indienden om de subsidiëring van biomassa stop te zetten. GroenLinks steunde alle vier deze moties, VVD en CDA stemden vier keer tegen. De VVD stemde, met de PVV, ook tegen Bron: Motie van het lid Van Veldhoven over gecertificeerde duurzame biomassa

Mark Rutte stelde ooit dat windmolens Factcheck: ‘Windmolens draaien op subsidie.’ ‘op subsidie draaien,’ maar de VVD heeft kennelijk geen moeite met miljardensubsidies voor het verstoken van biomassa, de minst innovatieve vorm van groene energie.

3. VVD, CDA en PVV staan niet op de bres voor een CO2-prijs
Het Europese emissiehandelssysteem (ETS) is bedoeld om CO2-uitstoot zodanig te beprijzen dat fossiele energie het aflegt tegen duurzame alternatieven. Het is het vlaggenschip van het Europese klimaatbeleid, maar door een harde lobby van de Europese industrie en zwakke knieën in Brussel is het systeem tot op heden een Het paradepaardje van het Europese klimaatbeleid blijft een brekebeen. brekebeen.

GroenLinks en D66 hebben met verschillende moties geprobeerd daar iets aan te doen. Zo pleitten ze voor Bron: Motie van de leden Van Tongeren en Van Veldhoven over het invoeren van een minimumprijs in het ETS-systeem en voor onderzoek naar Bron: Motie van de leden Van Veldhoven en Jan Vos over onderzoek naar de invoering van een carbon tax De Partij voor de Dieren, 50Plus, de SGP en de ChristenUnie steunden deze moties. CDA, PVV en VVD stemden tegen. De PvdA stemde meermaals met de VVD mee Overigens diende de ChristenUnie nog een andere motie in voor een CO2-bodemprijs. CDA, VVD, PvdA en PVV stemden tegen. Bron: Motie van het lid Dik-Faber c.s. over het streven naar een minimumprijs voor CO2 binnen het ETS maar steunde het onderzoek naar een CO2-tax.

In 2014 stemden CDA, PvdA, PVV, SGP en VVD tegen een Op Twitter laat VVD-Kamerlid Remco Dijkstra weten dat deze motie nu ‘meer kans had gemaakt.’ Gewijzigde motie van het lid Van Veldhoven c.s. (t.v.v. 33858, nr. 5) over inzetten op een structurele oplossing die vroeg om een ‘structurele oplossing’ voor Ook in 2012 was door D66 al gevraagd om ‘structurele verbeteringen van het ETS.’ VVD en PVV stemden tegen. Motie van het lid Van Veldhoven c.s. over voorstellen voor structurele verbeteringen van het ETS

De VVD hamert in het huidige verkiezingsprogramma op het belang van een In het Europees Parlement stemden D66 en VVD in met een hervorming van het ETS die volgens Climate Action Network Europe bij lange na niet ambitieus genoeg was. werkende CO2-markt. Zo wil de partij dat er uitstootrechten uit de markt worden gehaald als bijvoorbeeld een kolencentrale wordt gesloten. De vermeden uitstoot op de ene plek leidt dan niet tot extra uitstoot elders in Europa (het zogenaamde ‘waterbedeffect’). Maar in mei 2016 stemde de VVD – met PVV en SGP – tegen een Bron: Motie van het lid Van Veldhoven c.s. over het sluiten van CO2-intensieve installaties die precies dit wilde regelen.

VVD, CDA en PVV doen dus weinig voor een hogere CO2-prijs.

4. GroenLinks en D66 ijveren voor bindende Europese doelstellingen
Alle partijen die in hun programma iets over het klimaat zeggen, noemen ook Europa. Want effectief ingrijpen kan alleen met internationale samenwerking. Hoe hard sturen de partijen daarop?

In 2014, toen de Europese Commissie bezig was nieuwe klimaatdoelen voor 2030 te formuleren, vroegen D66 en GroenLinks de regering zich in te spannen voor bindende nationale afspraken. Zulke afspraken zouden lidstaten bijvoorbeeld verplichten in 2030 een bepaald percentage duurzame energie op te wekken. Partij voor de Dieren, ChristenUnie en SP steunden de moties van Bron: Motie van de leden Sjoerdsma en Van Veldhoven over nationaal bindende doelstellingen voor de opwek van duurzame energie als onderdeel van de Europese klimaatdoelen voor 2030 en Bron: Motie van de leden Klaver en Van Ojik over ambitieuze, bindende EU-doelstellingen voor vermindering van de uitstoot van broeikasgassen CDA, PvdA, PVV, SGP en VVD vonden niet dat Nederland in Europa hoefde te ijveren voor bindende doelstellingen.

Zij stemden ook tegen Bron: Motie van het lid Van Veldhoven over een energiebesparingsdoel van 30% van D66 die de regering opriep een Europees energiebesparingsdoel van 30 procent in 2030 te steunen, ‘of zich er in ieder geval niet tegen te verzetten.’ VVD en PVV stemden bovendien als enigen tegen een oproep aan de regering om in Brussel ‘niet akkoord te gaan met minder dan een onvoorwaardelijk CO2-reductiedoel van Bron: Motie van het lid Van Veldhoven over niet akkoord gaan met een CO2-reductie van 40% in 2030

VVD en PVV verzetten zich in de Tweede Kamer dus consequent tegen grotere Europese klimaatambities.

5. Bij andere moties is de verdeling vergelijkbaar
Als je snel naar de huidige programma’s wil, kun je dit lijstje overslaan. Maar ook deze stemmingen zijn veelzeggend:

Wat kunnen we uit deze stemmingen concluderen?

De ruim 35 moties die ik in detail bekeek, tonen hoe een klein groepje partijen zich consequent inspant om klimaat en duurzaamheid te agenderen: GroenLinks, D66, Partij voor de Dieren en de ChristenUnie. Deze partijen vragen de regering herhaaldelijk om oplossingen tenminste te onderzoeken, soms – maar niet vaak – vragen ze direct om common sense-maatregelen zoals het sluiten van de kolencentrales.

VVD, PVV, CDA en SGP stemmen bijna altijd tegen dit soort moties. De titel van het VVD-verkiezingsprogramma uit 2012 was: ‘Niet doorschuiven maar aanpakken.’ Toch hebben de liberalen alle ambitieuze klimaatmoties in de Kamer aan zich voorbij laten gaan. Uit het feit dat de VVD ook consequent tegen onderzoeksverzoeken stemt, spreekt op zijn minst desinteresse voor serieuze klimaatactie.

De PvdA stemde in de moties die ik bekeek iets minder dan de helft van de tijd met coalitiepartner VVD mee, en de rest van de tijd ‘Kamp voert de PvdA-agenda op energie fantastisch uit,’ zie Kamerlid Jan Vos (PvdA) in dit interview met Energiepodium.nl. met de oppositie.

Dit beeld komt aardig overeen met dat van de website Hier de website van Klimaatlabel Politiek. Klimaatlabelpolitiek.nl, waar ChristenUnie, GroenLinks en Partij voor de Dieren Klimaatlabel Politiek is een initiatief van klimaatactivist Leo van Lierop. Van Lierop ploegde 108 Tweede Kamerstemmingen door en concludeerde dat ChristenUnie, GroenLinks en Partij voor de Dieren het consequentst vóór klimaatactie stemden. Zij kregen ‘label’ A. SP, D66 en 50Plus kregen label B. PvdA, CDA en SGP scoorden met label D twee niveautjes lager. VVD en PVV eindigden onderaan, op respectievelijk label E en F. Gevraagd naar zijn methode laat Van Lierop weten dat hij voornamelijk heeft gekeken naar stemmingen bij debatten over klimaat & energie en dat hij alleen eenduidige stemmingen heeft meegenomen, zodat ‘tegenstemmen’ niet met een zwakke formulering in de motie kunnen samenhangen. ‘Nadat ik 50 van deze stemmingen had doorlopen, was het klimaatlabel eigenlijk al bepaald. De stand wijzigde daarna niet meer. Dit was voor mij een teken dat het label robuust is.’ Bron: Klimaatlabelpolitiek.nl D66 gaat een heel eind mee met deze drie partijen, maar schuwt sommige harde marktingrepen zoals verplichte energiebesparing in de industrie. Rond de hervorming van de emissiehandel is D66 in Brussel Dat blijkt uit de resultaten van deze stemming over hervorming van het ETS. De Groenen inclusief GroenLinks stemden tegen het voorstel dat volgens Climate Action Network Europe bij lange na niet ambitieus genoeg was. D66 en VVD stemden samen met de andere liberale partijen in de Alliantie van Liberalen en Democraten voor Europa voor het voorstel. Hier de stemming over Cost-effective emission reductions and low-carbon investments

Wat willen de partijen nu?

Tot zover de stemmingen. Wat willen de partijen voor de komende periode?

In grote lijn kun je zeggen: de partijen die zich in de Kamer hard maken voor het klimaat, hebben ook de meest uitgewerkte en ambitieuze plannen in hun programma’s. Zij verschuiven bijvoorbeeld de belasting van arbeid naar consumptie om vervuiling aan te pakken, pleiten voor een De partijen noemen dit allemaal anders. GroenLinks pleit voor een minister voor Klimaat en Duurzame Economie; D66 wil een minister voor Klimaat en Energie; de Partij voor de Dieren wil een ministerie voor Duurzaamheid, en de ChristenUnie houdt het op een Energiecommissaris. en doen concrete voorstellen om woningen energieneutraal en aardgasvrij te maken.

D66, ChristenUnie, GroenLinks en Partij voor de Dieren hebben, kortom, ambitieuze plannen gemaakt voor Dit moet Nederland doen om de klimaatdoelen te halen. de grote duurzame verbouwing van Nederland.

Bij de rechtse partijen VVD en CDA ontbreken zulke plannen. Het CDA-programma is wat betreft duurzaamheid buitengewoon karig en vaag. De VVD doet wel voorstellen om bijvoorbeeld de Europese emissiehandel te hervormen, maar pleit tegelijkertijd voor Het gaat om 400 miljoen euro per jaar voor de komende kabinetsperiode, en 500 miljoen per jaar voor daarna. Bron: PBL: Analyse leefomgevingseffecten verkiezingsprogramma’s 2017-2021, p. 87 aan investeringen in nieuw asfalt.

Bijna alle partijen stellen nieuw beleid voor om de natuur te beschermen, de omvang van de veestapel te beperken en de biodiversiteit te verbeteren. De VVD wijst consequent naar Europese regels en vindt die afdoende. In haar programma zegt de VVD Het PBL maakte een doorrekening van de milieu-effecten van zeven partijprogramma’s (VVD, PvdA, SP, D66, ChristenUnie, GroenLinks en Vrijzinnige Partij). ‘In alle maatregelenpakketten, behalve die van de VVD, zijn maatregelen opgenomen die direct of indirect leiden tot het sluiten van kolencentrales voor het jaar 2030. Dit levert 17 megaton emissiereductie op in Nederland.’ Bron: PBL: Analyse leefomgevingsaspecten verkiezingsprogramma's 2017-2021, p. 29 En in de campagne maakt de VVD De VVD misleidt de kiezer met een filmpje vol klimaatbeleid waar ze zelf tegen stemde. mooie sier met klimaatbeleid waar het de afgelopen vier jaar tegenstemde.

De PVV wil zoals bekend geen geld meer uitgeven aan ‘ontwikkelingshulp, windmolens, kunst, innovatie, omroep enz.’

Tussen de groene koplopers – GroenLinks, D66, Partij voor de Dieren en ChristenUnie – zitten nog behoorlijke verschillen. Zo pleit D66 voor ‘meer en schonere groei,’ terwijl Marianne Thieme van de Partij voor de Dieren stelt dat Bron: Thieme in gesprek met RTL: 'Groene groei is een illusie' Waar de Partij voor de Dieren zich rond bijvoorbeeld CO2-opslag principieel opstelt – ‘CO2-opslag onder Nederlandse bodem staan we niet toe’ –, daar zijn de andere groene koplopers pragmatischer. GroenLinks is bijvoorbeeld Het GroenLinks standpunt over CO2-opslag. ‘niet per definitie’ tegen CO2-opslag.

De SP en de PvdA nemen een middenpositie in: ze juichen het klimaatakkoord van Parijs toe, maar doen minder concrete voorstellen dan de groene koplopers om de doelen te halen.

Alle genoemde partijen Lees in FD: Waarom een nieuwe Klimaatwet ook de steun verdient van VVD en CDA. behalve VVD, CDA en PVV steunen de Vijf hoogleraren in NRC: Klimaat is niet ‘links’ of ‘rechts,’ dus kom snel met ambitieuze klimaatwet. Klimaatwet die door Diederik Samsom (PvdA) en Jesse Klaver (GroenLinks) is opgesteld om de klimaatdoelen tot Het initiatiefwetsvoorstel verplicht Nederland de uitstoot van broeikasgassen in 2050 met 95 procent terug te dringen ten opzichte van 1990. Hier vind je (een samenvatting van) de Klimaatwet De VVD vindt de Klimaatwet Desgevraagd zegt VVD-Kamerlid Remco Dijkstra: ‘We zien allemaal dat het klimaat verandert. En het is dan ook heel normaal om onze bijdrage te leveren aan een gezond milieu. Dat doen we binnen Nederland en daarbuiten. Onder andere met het Parijsakkoord, dat wij vol overtuiging steunen. Dat maakt dat de Klimaatwet, hoe sympathiek deze ook klinkt, overbodig wordt.’ het CDA vindt dat de uitvoering van de klimaatafspraken van Parijs ‘van onderaf geregeld [moet] worden en niet van Desgevraagd zegt Agnes Mulder (CDA): ‘Het CDA staat achter de klimaatafspraken gemaakt in Parijs, op grond daarvan wordt ook een extra inspanning verwacht van Nederland. Maar wij zijn geen voorstander van de Klimaatwet. Het moet juist van onderaf geregeld worden en niet van bovenaf opgelegd.’

Wat betekenen die plannen voor het klimaat?

De grote verschillen tussen de partijen komen opnieuw naar voren in PBL: Duidelijke verschillen in leefomgevingseffecten verkiezingsprogramma’s. de doorrekening van de milieu-effecten van de programma’s door het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL). De VVD komt daarbij als slechtste uit de bus, omdat die partij geen extra beleid wil bovenop wat reeds is afgesproken in het Energieakkoord en in Europees verband.

GroenLinks neemt van alle partijen de meeste maatregelen om de overschakeling naar duurzaamheid te versnellen, op de voet gevolgd door D66 en ChristenUnie. De programma’s van VVD, PvdA en SP daarentegen bevatten onvoldoende maatregelen Dat stelt NRC Handelsblad op grond van de doorrekening van het PBL. Het PBL laat desgevraagd weten: ‘Het is nog te vroeg om te zeggen of partijen het gaan waarmaken in 2050, daarvoor zijn te veel onzekerheidsfactoren. Onze doorrekening laat zien welke partijen wel overheidsinvesteringen/middelen reserveren om het traject richting de Parijs-doelstelling in te zetten.’ Mijn conclusie: het zal voor álle partijen – in welke coalitie dan ook – een enorme uitdaging worden om de uitstoot snel genoeg terug te brengen. Maar de partijen die het nu nalaten om keihard bij te sturen – VVD, PvdA en SP – zullen de doelstellingen van ‘Parijs’ zeker niet halen. Lees in NRC: Klimaat? D66, GL en CU scoren best.

CDA, SGP, PVV en de Ik schreef eerder dit profiel van de Partij voor de Dieren. Partij voor de Dieren hebben de milieu-effecten van hun programma’s niet door het PBL laten doorrekenen. De redenen van de rechts-conservatieve partijen laten zich raden. De Partij voor de Dieren PvdD-kandidaat Ewald Engelen legt uit waarom zijn partij tegen de doorrekening van het CPB is. Voor het PBL geldt vermoedelijk een vergelijkbare redenering. weigert principieel om het partijprogramma te laten doorrekenen door het CPB, en zegt dat zij daardoor ook Bovendien onderschrijft de Partij voor de Dieren niet alle aannames van het PBL. Desgevraagd laat Marianne Thieme (lijsttrekker PvdD) weten dat het PBL bijvoorbeeld niet doorrekent ‘wat het beleid voor een effect heeft op onze ecologische voetafdruk in het buitenland. Terwijl algemeen bekend is dat onze ecologische voetafdruk voor meer dan twee derde in het buitenland ligt.’ Maar het lijkt me een Ik doe die aanname omdat het beleid dat de Partij voor de Dieren voorstelt minstens zo ver gaat als dat van GroenLinks, en soms verder. Maar niet iedereen is het met die inschatting eens. In de Volkskrant zei Joris Wijnhoven van Greenpeace bijvoorbeeld dat de Partij voor de Dieren te veel beperkingen in het programma heeft opgenomen en daarom de doelen van Parijs niet zal halen. Hij doelt op de principiële opstelling van de PvdD rond kwesties zoals mestvergisting en CO2-opslag. Het toepassen van die technieken levert milieuwinst op binnen het huidige systeem, maar PvdD wil er niet aan: die wil het bestaande systeem volledig vervangen met een ander systeem. Zo’n principiële opstelling levert op de korte termijn misschien niet de grootste klimaatwinst op, suggereert Wijnhoven. Bron: Hier het stuk uit de Volkskrant. dat het beleid van de partij van Marianne Thieme grosso modo ongeveer net zo goed zal scoren als dat van de andere groene koplopers.

Wat te stemmen?

Over klimaat en duurzaamheid is in de verkiezingscampagne bijna niet gesproken. Dat is kwalijk, NOS: Nijpels waarschuwt voor boze kiezer als klimaat niet snel thema wordt. zegt Ed Nijpels, VVD-coryfee en voorzitter van de borgingscommissie van het Energieakkoord. De maatregelen die het nieuwe kabinet zal moeten nemen om de uitstoot naar beneden te krijgen zijn dermate ingrijpend - en kostbaar – ‘dat je daar eigenlijk in de campagne met elkaar over zou moeten debatteren.’ Hij waarschuwt voor een ‘klimaatkonijn’ dat tijdens de kabinetsformatie uit de hoge hoed komt springen, tot onvrede van veel kiezers.

En dat terwijl met verduurzaming nieuwe Drie argumenten voor windmolens waar zelfs Geert Wilders om zou juichen. vaderlandse trots, nationale autonomie en tienduizenden banen in het verschiet liggen. Als je vindt dat de overheid de hoofdrol moet spelen in het grijpen van deze kansen, dan kun je het beste stemmen op GroenLinks, de Partij voor de Dieren of de ChristenUnie. Als je erop vertrouwt dat ‘de markt’ met enige hulp de juiste oplossingen zal leveren, is D66 een prima optie.

Elke week een mail ontvangen? Als correspondent Klimaat en Energie wil ik de impact van klimaatverandering laten zien en de overgang naar duurzaamheid versnellen. Meld je hier aan om op de hoogte te blijven

Meer lezen?

De VVD misleidt de kiezer met een filmpje vol klimaatbeleid waar ze zelf tegen stemde De VVD heeft een campagnefilmpje gemaakt over haar klimaatvoornemens. Ik analyseerde het stemgedrag en ontdekte: de VVD belooft nu klimaatbeleid waar ze de afgelopen vier jaar stelselmatig tegen stemde. Lees het verhaal van Jelmer hier terug

De Verkiezingsgids: Hoe stemden de partijen de afgelopen vier jaar? De afgelopen weken pluisden correspondenten uit hoe partijen de afgelopen vier jaar hebben gestemd in de Tweede Kamer. Kwam dat overeen met wat ze beloofden? In dit overzicht vatten we de belangrijkste inzichten per thema samen. Lees hier alle verhalen terug Strategisch stemmen is niet slim Strategisch stemmen, ieder verkiezingsseizoen doet het idee de ronde. Als een soort invloedverdubbelaar. Dit keer zouden aanhangers van partijen als CDA, D66, GroenLinks en zelfs de PvdA overwegen VVD te stemmen om Geert Wilders de pas af te snijden. In dit Politiek Dagboek: strategisch stemmen is niet goed voor de democratie en werkt averechts. Lees het verhaal van Marc hier terug