Illustraties: Boris Lamelos (voor De Correspondent)

Het miezerde en het regende afgelopen zaterdag in Den Haag, maar dat kon de honderd activisten die om half een verzamelden op het Malieveld niet schelen. Ze kwamen om te protesteren tegen de aanwezigheid van de fossiele industrie in het onderwijs. Hun boodschap: bedrijven die winst maken met olie en gas, Dat is de strekking van de campagne ‘Fossielvrij Onderwijs.’ horen niet voor de klas.

Kamerleden van GroenLinks, Partij voor de Dieren en de SP waren aangesloten om hun ongenoegen te uiten. Shell was de kop van Jut. De olie- en gasgigant zou leerlingen onder het mom van techniekonderwijs vooral vertellen over de voordelen van aardgas. Volgens de actiegroep Fossielvrij Onderwijs dient de industrie alleen haar eigen belang en Bron: Dat schrijft Fossielvrij Onderwijs in dit persbericht.

De overheid ontkent dat. ‘Wij herkennen ons niet in het beeld dat bedrijven scholen gebruiken om draagvlak te verwerven voor hun producten of activiteiten,’ schreef het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap in september Bron: Hier vind je de antwoorden op de Kamervragen terug.

Wij deden zelf onderzoek. Want achter het kleine protest op het Malieveld gaat een urgent verhaal schuil. In Parijs hebben alle landen van de wereld in 2015 afgesproken dat we snel overstappen naar een duurzame economie, zodat klimaatverandering niet uit de hand loopt. Van alle sectoren heeft de fossiele industrie het meest te verliezen bij die overstap. Daarom behoort ze tot de Van alle bedrijven in dit overzicht van Influence Map is Unilever de actiefste lobbyist. Daarna volgen olie- en gasbedrijven en stroomproducenten met kolencentrales. Bron: Zie de site van Influence Map. Dat is logisch. En politici zijn als het goed is oud genoeg om hun argumenten te wegen.

Kinderen zijn dat per definitie niet. Toch worden ook zij bestookt met de argumenten van de fossiele industrie. Op school.

Daar kwamen wij de afgelopen maand achter. We doken in het lesmateriaal dat fossiele-energiebedrijven aanbieden op basis- en middelbare scholen. We spraken met leraren en ouders, met onderwijsexperts en de bedrijven zelf.

We onderzochten in hoeverre zij kinderen proberen te beïnvloeden. Is er sprake van een lobby? Is er sprake van misleiding? En zijn er waarborgen tegen commerciële invloeden in het onderwijs?

Wat we hebben gevonden

Het opvallendste lesmateriaal dat we tegenkwamen is de ‘Aardgaskrant’ die de Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM) in 2012 liet maken. De ‘krant’ benoemt alle voordelen van aardgas onder het motto ‘Aardgas, daar loop je warm voor.’ (Heb je geen tijd voor alle details? Klik dan door naar de samenvatting verderop.)

Dankzij aardgas kun je warm douchen, dankzij aardgas is Nederland rijk, zonder gas zou je Aardgas wordt gebruikt in stroomcentrales. Dat we stroom en warmte inmiddels ook zonder gas kunnen maken, staat niet vermeld in de folder voor groep 7 en 8. De Aardgaskrant is in 2012 actief verspreid en wordt nu op aanvraag verstrekt, zegt een woordvoerder van Shell, De Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM) is een dochterbedrijf van olie- en gasbedrijven Shell en ExxonMobil, die allebei de helft van de aandelen bezitten. Shell is ‘operator’ van de NAM, wat betekent dat Shell verantwoordelijk is voor de dagelijkse bedrijfsvoering. De NAM is verantwoordelijk voor de winning van het Groningse gas, en veel andere olie- en gasbronnen in Nederland. Het hoofdkantoor van de NAM bevindt zich in Assen. Hij kan door leerlingen besteld worden via De website aardgasindeklas.nl is gemaakt door de NAM. Het is een informatieve site voor scholieren, bedoeld voor werkstukken en spreekbeurten. Hier vind je de website.

De krant noemt aardgas ‘de groenste fossiele energiebron’ en schrijft dat de NAM ‘lief voor het milieu’ is. ‘Alle vieze afvalstoffen worden opgevangen. En mocht er per ongeluk toch een druppel worden gemorst, dan kan die niet de aarde in want de vloer van de productielocatie bestaat uit ondoordringbaar asfalt.’ Geen woord over het feit dat er voor elke boorput tientallen liters boorvloeistof in de aarde worden gespoten (die slechts gedeeltelijk weer omhoog worden gepompt). De woorden ‘klimaat,’ ‘broeikasgas’ en ‘CO2’ vallen niet in de Aardgaskrant, noch op Shell laat in een reactie weten dat gewerkt wordt aan een inhoudelijke herziening van deze site.

Dat er omwille van klimaatverandering een einde moet komen aan aardgaswinning, staat er ook niet. Integendeel, de winning van aardgas ‘zal zeker nog tientallen jaren duren. En misschien nog wel langer…’ Kortom: De NAM maakte in juni 2011, in dezelfde geest, ook een Aardoliekrant, die dezelfde logica volgt. Het feit dat de NAM in Schoonebeek aardolie wint is ‘fijn, want aardolie is heel belangrijk in ons leven.’ In beide kranten staan ‘woordzoekers,’ waarin ‘aardgas’ en ‘aardolie’ in een rijtje staan met prachtige dingen, zoals ‘geneesmiddel,’ ‘vliegtuig,’ en ‘makeup.’ Over het klimaat ook in de Aardoliekrant geen woord.

Al bijna even lyrisch is het ‘Energiespel’ dat de NAM in dezelfde periode liet maken. ‘Eigenlijk kunnen we niet zonder aardgas!,’ jubelt de inleiding van het gelamineerde quizboekje. Het saillantst is vraag 10, ‘Wat gebeurt er soms als aardgas uit de grond wordt gehaald?’ Het juiste antwoord: ‘De aarde kan Die formulering troffen we ook in de Aardgaskrant. Over aardbevingen meldt de krant: ‘bij winning van aardgas kan ook wel eens een kleine schok plaatsvinden.’

De eerste letters van alle goede antwoorden combineren tot de slagzin van de NAM: ‘Aardgas, bron van onze energie.’

Shell laat in een reactie weten dat dit spel ‘al jaren niet meer is verspreid,’ dat het alleen in kleine oplage is gedrukt en cadeau is gegeven ‘bij speciale schoolevenementen.’ Uit ons onderzoek blijkt echter dat het twee jaar geleden nog is uitgereikt door de NAM op een school in aardbevingsgebied. (Genoeg details gelezen? Klik dan door naar de analyse verderop.)

Er zijn ook volledige lespakketten over aardgas. It’s all about energy! bijvoorbeeld, in 2012 gemaakt in Het lesmateriaal is gemaakt door drie deelnemers aan Eerst de Klas, ‘een traineeship waarin jonge, talentvolle academici de mogelijkheid wordt geboden om zowel kennis te maken met de wereld van het onderwijs als met het bedrijfsleven, waaronder Shell. Shell heeft de deelnemers de opdracht gegeven om lesmateriaal te ontwikkelen over haar kernactiviteiten. De auteurs van dit lesmateriaal hebben vervolgens de mogelijkheid gekregen om binnen Shell in contact te komen met experts op het gebied van energie. Deze gesprekken zijn leidend geweest voor het lesmateriaal.’ Hier de volledige beschrijving van het lesmateriaal. voor derde- en vierdeklassers. De hoofdles: ‘dat aardgas heel veelzijdig is en een deel van de Over de lekkage bij aardgaswinning van het sterke broeikasgas methaan staat in het volledige leerboek niets. Het woord ‘methaan’ staat soms genoemd, omdat het het hoofdbestanddeel is van aardgas. Er wordt ook beschreven dat methaan als grondstof gebruikt kan worden om producten te maken. In één kadertje staat vermeld dat ‘CO2 niet het enige broeikasgas [is] dat er bestaat,’ ‘een ton methaan [is] bijvoorbeeld 21 keer zo vervuilend als een ton CO2.’ Maar dat methaan kan weglekken tijdens de productie van aardgas, staat niet vermeld. Meer over methaanlekkage bij Shell.

De ‘innovatieve technologie’ die in dit lespakket wordt aangedragen als oplossing voor het klimaatprobleem is de afvang en opslag van CO2, een stokpaardje van Shell dat in de praktijk nauwelijks van de grond komt.

Shell kan desgevraagd het bereik van dit lespakket niet aangeven en zegt dat het ‘niet meer wordt verspreid.’ Maar het lespakket wordt nog steeds Hier wordt ‘It’s All About Energy’ nog aangeboden. digitaal aangeboden en het is Bron: Dat schrijft André van Aperen, Coördinator Jet-Net & Onderwijs van Shell Nederland, in dit stuk. Of het ook wordt gebruikt, kan Shell niet zeggen en Weet u uit eigen ervaring of dit materiaal nog wel of niet gebruikt wordt? Wij zijn benieuwd. Mail naar Jelmer Mommers, jelmer@decorrespondent.nl.

‘Door de CO2-toename krijgen we steeds beter weer’

De inzet vanuit de gasindustrie lijkt ondertussen GasTerra schrijft hierover zelf in zijn jaarverslag: ‘GasTerra vindt het belangrijk dat aardgas de juiste rol krijgt in de energiemix op weg naar een CO2-arme toekomst. We geven hier invulling aan door het delen van kennis en het participeren in diverse projecten.’ Het jaarverslag van GasTerra. Gasunie en Gasterra leverden samen met de Hanzehogeschool Bron: Grietha de Boer, programmamanager Wetenschap & Techniek bij de Hanzehogeschool Groningen, laat weten: ‘GasTerra, Gasunie en de Hanzehogeschool Groningen hebben het leeuwendeel gefinancierd. Het overige deel is gefinancierd door Regio Groningen-Assen, Energy Valley Topclub en Bètapunt Noord.’ Gevraagd naar specifieke cijfers mailt De Boer: ‘cijfers hebben we niet zo snel paraat.’ voor de ‘leerlijn’ Techniek, Talent en Energie, een lessenserie die in alle acht groepen van het basisonderwijs Er worden tien lessen per groep gegeven, tachtig dus in totaal. en wetenschap, techniek en energie integreert. Sinds 2015 werken 160 scholen in Noord-Nederland met deze leerlijn.

De gasbedrijven bemoeiden zich op geen enkele manier met de inhoud van de lessen, zeggen de makers van de hogeschool. Alle mogelijke bronnen van energie én de De boodschap van de les over de energietransitie is: ‘leerlingen, met de kennis van nu kunnen jullie meewerken en onderzoeken hoe we op een andere manier dan met alleen fossiele brandstoffen, de toekomstige energievraagstukken te lijf kunnen.’ passeren de revue.

Toch is het klimaat weer een bijzaak. In een les voor groep 6 over fossiele brandstoffen komt klimaatverandering alleen zijdelings aan de orde in een filmpje over steenkool. Er komen roet en CO2 vrij als je steenkool verbrandt, zegt de voice-over. ‘Te veel, want door al die CO2 verandert het klimaat en wordt het warmer op aarde. Tja, we kunnen het natuurlijk wel iets rustiger aan doen.’

Groep 8 krijgt ook les over CO2, maar daarbij is van een heldere boodschap niet bepaald sprake. Op de ‘opdrachtenkaart’ voor leerlingen zeggen zestien poppetjes ‘iets’ over CO2: ‘Je kunt CO2 als brandblusser gebruiken,’ ‘Door de CO2-toename krijgen we steeds beter weer,’ en ‘CO2-uitstoot is niet gevaarlijk. We ademen het uit, planten nemen het op.’

‘We zouden nu meer de urgentie van het klimaatprobleem aangeven’

De makers laten desgevraagd weten dat de leerkracht en de klas tijdens deze les samen tot de conclusie komen dat ‘het CO2-probleem werkelijk een probleem is.’ Maar helderheid over die boodschap ontbreekt in het lesmateriaal. Dat het klimaat al snel verandert, staat er simpelweg niet.

‘We zouden nu meer de urgentie van het klimaatprobleem aangeven,’ zegt Grietha de Boer, die vanuit de Hanzehogeschool aan het materiaal werkte, desgevraagd. Het lesmateriaal wordt dit jaar herzien. Maar ze vindt het belangrijk dat de strekking van het lesmateriaal niet wordt: ‘als we zo doorgaan, vergaat de wereld.’ ‘Wel: De Boers collega Stefan Paauwe, die ook aan de leerlijn werkte, bevestigt dit. ‘Als we het nu opnieuw zouden maken, zouden we het er meer in verwerken. Ik zou dan minder de nadruk leggen op kennis en sterker inzetten op bewustwording. We willen niet met het vingertje wijzen en niet met doemscenario’s werken. We willen juist een positieve insteek: jij kunt het verschil maken.’

Het wereldbeeld dat gasbedrijven al jarenlang verspreiden

Als gasbedrijven zich al met oplossingen bemoeien, dan benadrukken ze vooral wat er niet kan. Dat blijkt als we kijken naar ‘Jouw energie van Morgen,’ een rijdend leslokaal dat door GasTerra en de Rijksuniversiteit Groningen werd ontwikkeld en sinds 2011 jaarlijks meer dan honderd middelbare scholen aandoet. ‘De scholieren krijgen les over de verduurzaming van de energievoorziening, maar ook over de rol die aardgas daarin kan vervullen,’ schrijft GasTerra in ‘GasTerra vindt het belangrijk dat aardgas de juiste rol krijgt in de energiemix op weg naar een CO2-arme toekomst,’ schrijft het bedrijf ook. Bron: Het jaarverslag van GasTerra.

In het Bron: Hier vind je het werkboekje (pdf). staat een interview uit 2012 met GasTerra-directeur Ook in dit (Engelse) interview doet Lankhorst zijn visie op gas uit de doeken. Gertjan Lankhorst, die uitlegt dat Nederland – op dat moment – nog maar 3 procent duurzame energie heeft, ‘terwijl we al wel 25 jaar bezig zijn om die duurzame energie te promoten. Je kunt dus nog niet zeggen dat het op korte termijn allemaal duurzame energie moet zijn.’

Over Hoe snel zal de overgang naar duurzame energie gaan? de razendsnelle opkomst van zonne- en windenergie geen woord, en over het feit dat GasTerra daar als gashandelaar geen enkel belang bij heeft evenmin. De vraag naar energie stijgt, vertelt Lankhorst, en om daaraan te voldoen ‘kun je de bronnen gebruiken die we nu al kennen, maar er zullen ook nieuwe vormen uitgevonden moeten worden.’

In de les die hoort bij ‘Jouw Energie van Morgen’ gaan leerlingen aan de slag met de ‘Energy Mixer,’ waarbij ze zelf een mix van energiebronnen voor de toekomst samenstellen. In een Een filmpje over ‘Jouw Energie van Morgen.’ filmpje op YouTube over het lespakket legt een scholier uit dat in het scenario dat zij gekozen heeft de ‘CO2-uitstoot een stuk minder is geworden, dat is wel goed denk ik dan,’ maar dat ze ook heeft geleerd ‘dat we niet het uiterste gaan doen. Dat we wel een beetje blijven bij hoe we nu zijn zeg maar.’

Als je vaak genoeg uitlegt dat de overstap naar duurzaamheid duur en complex is, worden leerlingen vanzelf behoudend - dat blijkt uit de getuigenis van deze leerling. Het rijdende leslokaal is op het moment dat je dit leest Bron: Zie de site: waar komt de truck?

Er wordt ook geworven. De site werkenindewereldvanolieengas.nl moet scholieren warm maken voor een baan in de olie- en gassector. Gelikte filmpjes benadrukken dat aardgas ‘onze belangrijkste energiebron’ is en dat het ook in de toekomst belangrijk blijft omdat ‘het product Hier wordt gedoeld op de productie van ‘biogas’ uit mest en op de ambitie van de gasindustrie om duurzaam opgewekte stroom om te zetten in gas, een techniek die eraan bij zou kunnen dragen dat we stroom kunnen opwekken (of in de winter onze huizen kunnen verwarmen) met ‘groen gas.’ Hoe groen is gas? De gasindustrie legt het uit in dit filmpje, dat verschijnt op werkenindewereldvanolieengas.nl.

Wat is de boodschap van dit lesmateriaal?

Veel lesmateriaal is op het eerste gezicht neutraal. ‘Hoe wordt aardgas gewonnen?’ is dan bijvoorbeeld de vraag, of ‘hoe is het om te leven op een boorplatform?’ Maar in al deze lespakketten schemert de visie van de gasbedrijven door. Samenvattend is de boodschap:

  • Gas is een noodzakelijk onderdeel van de energiemix; het is ‘normaal,’ ‘hoort erbij,’ en ‘bron van onze welvaart.’
  • De overgang naar een klimaatneutrale economie is belangrijk, maar het is onrealistisch te denken dat die snel kan gaan.
  • Oplossingen die de gasindustrie al jarenlang promoot, verdienen de voorkeur. Denk aan waterstofauto’s en de ondergrondse opslag van CO2 waar Shell op inzet.

Je kunt honderd keer lesgeven met dit lesmateriaal; dan nog zal een leerling niet het gevoel hebben dat het energiesysteem dat we nu hebben dringend moet veranderen omdat er iets grondig mis is met het klimaat. Omdat dat er simpelweg niet in staat.

Hoeveel kinderen worden bereikt?

Dat weten we niet precies. Zeker is dat tienduizenden leerlingen in aanraking komen met bedrijven uit de fossiele industrie. Shell alleen bereikt jaarlijks al 10.000 leerlingen via de 32 Jet-Net is kort voor ‘Jongeren en Technologie Netwerk Nederland,’ een landelijk samenwerkingsverband tussen bedrijven, onderwijs en overheid. Het doel van Jet-Net is om havo- en vwo-scholieren te interesseren voor technologie of een technische studie. Shell is een van de initiatiefnemers en vice-voorzitter van Jet-Net. Elk Jet-Net-bedrijf werkt samen met een specifieke school.
waar het een samenwerkingsovereenkomst mee heeft gesloten. Alle gasbedrijven die in dit artikel voorkomen, bieden De NAM schrijft op de eigen website: ‘Zo geven we speciale gastlessen aan leerlingen van scholen in de buurt van NAM-locaties. Dat geldt zowel voor het basisonderwijs (groep 7 en 8) als het voortgezet onderwijs. Tijdens een gastles vertellen we waarom aardgas zo belangrijk is, waar we het voor gebruiken en hoe we het uit de grond halen.’ De website van de NAM. en excursies.

Daar komen de lespakketten nog bij. Die bereiken enkele tot honderden scholen. Precies is het niet te zeggen: niemand heeft overzicht van al het lesmateriaal dat op scholen in Nederland wordt gebruikt. Uit een Begin september heeft onderzoeksassistent Kauthar Bouchallikht gebeld met veertien scholen in Aa en Hunze. We kozen die gemeente omdat GasTerra daar is begonnen met hun project ‘Energieke Basisscholen’ (waarover verderop in de tekst meer). en een Eind augustus deden we een oproep aan ouders en leerkrachten in Groningen en Drenthe om ons te helpen informatie te verzamelen. Zeven lezers hebben onze enquête ingevuld: drie ouders en vier leerkrachten. Wie benieuwd is naar de vragen die we stelden, kan inzage krijgen door te mailen naar jelmer@decorrespondent.nl. Bron: Hier vind je de oproep waar ouders en leerkrachten op reageerden. die wij naar ouders en leerkrachten stuurden, blijkt dat sommige scholen Voor deze eerste groep is iedere commerciële aanwezigheid op school onwenselijk, omdat jonge kinderen nog zo beïnvloedbaar zijn. Twee leerkrachten die meededen aan onze enquête stelden dat alleen de aanwezigheid van een merk in de klas al invloed heeft op de mening van jonge kinderen. ‘Ze krijgen een positief beeld van Shell,’ schreef de een. ‘Je beïnvloedt kinderen daar toch mee,’ schreef een ander. andere zijn er pragmatischer over en Voor deze groep zijn vraag, tijd, geld en drukte beslissende factoren. Als lesmateriaal goed aansluit op de eigen lesplannen en tijd of geld bespaart, komt het in aanmerking.

Mag dit?

Bedrijven zijn gebonden aan Het convenant ‘Scholen voor primair en voortgezet onderwijs en sponsoring’ is gesloten tussen overheid en vertegenwoordigers van bedrijfsleven en het onderwijs.
Het uitgangspunt daarvan is ‘dat samenwerking tussen scholen en bedrijven ten goede komt aan het leer- en ontwikkelingsproces van leerlingen in het primair en voortgezet onderwijs.’
Het convenant ‘Scholen voor primair en voortgezet onderwijs en sponsoring’
waarin staat: ‘ Onder sponsoring vallen alle geldelijke en materiële bijdragen waarmee de school ‘verplichtingen op zich neemt waarmee de leerlingen in schoolverband worden geconfronteerd.’ Bij afname van een gratis lespakket van een gasbedrijf is formeel dus geen sprake van sponsoring, omdat de school zich daarmee niet verplicht het te gebruiken. In zo’n geval is sprake van een ‘donatie’ - maar daarvoor gelden, zo staat in het convenant, dezelfde regels. mag niet de objectiviteit, de geloofwaardigheid, de betrouwbaarheid en de onafhankelijkheid van het onderwijs, de scholen en de daarbij betrokkenen in gevaar brengen.’ Het mag niet ‘de onderwijsinhoud beïnvloeden,’ er mag ‘geen (impliciete) reclame voorkomen’ en ‘geen sprake zijn van onvolledige of subjectieve informatie.’

De overheid bemoeit zich er In alle gevallen geldt, volgens het ministerie, ‘dat scholen en andere onderwijsinstellingen zelf verantwoordelijk zijn voor het maken van afwegingen over het onderhouden van dergelijke banden met het bedrijfsleven en over het gebruik van lesmateriaal dat wordt aangeboden vanuit het bedrijfsleven of maatschappelijke organisaties. Zij maken dus daarmee ook zelf een inschatting van eventuele risico’s die hieraan zijn verbonden.’ Dat schreef het ministerie in antwoord op Kamervragen Het is ‘niet aan de overheid om de kwaliteit van dit lesmateriaal te beoordelen,’ schreef de minister van OCW in augustus Bron: Zie de antwoorden op de vragen van Kamerlid Lammert van Raan (PvdD) aan de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap over banden tussen het onderwijs en de fossielebrandstoffenindustrie (ingezonden 15 augustus 2017) of om te beoordelen ‘of lesmateriaal in strijd is met het convenant.’

De enige waarborg dat het convenant wordt nageleefd rust bij oplettende ouders; zij kunnen klagen als lesmateriaal volgens hen niet voldoet aan het convenant. Scholen hebben de wettelijke verplichting daarvoor een klachtencommissie aan te stellen. Of ouders daar weet van hebben, is een tweede.

Dus wat is nu het probleem?

Uit onze inventarisatie blijkt duidelijk: het lesmateriaal van de gasbedrijven zit vol (impliciete) reclame voor gas en onvolledige of subjectieve informatie over het klimaat, precies wat niet mag.

Een deel van het lesmateriaal is ronduit misleidend. De NAM mag aardgas niet de ‘schoonste fossiele brandstof’ noemen, Bron: Hier de uitspraak van de Reclame Code Commissie maar in de Aardgaskrant heet gas de Shell laat in een reactie weten dat er wordt gewerkt aan een nieuwe versie van de Aardgaskrant, waarin de formuleringen aansluiten bij de uitspraak van de Reclame Code Commissie, en waarin zowel fossiele als duurzame energie aan bod komt.

In een deel van het lesmateriaal ontbreekt de urgentie van klimaatverandering. Terwijl klimaatwetenschappers en de VN continu waarschuwen dat snelle actie geboden is om de uitstoot naar beneden te krijgen.

Gasbedrijven zeggen dat ze zo betrokken zijn om techniekonderwijs te promoten en leerlingen na te laten denken over de transitie. Maar uit het lesmateriaal blijkt duidelijk: kinderen worden Fossiele energiebedrijven onderhouden ook nauwe banden met het hoger onderwijs. belast met denkbeelden uit de vorige eeuw.

Het lesmateriaal sluit aan op de Die lobby beschreef ik ook hier. bredere lobby van de gasindustrie. Die prijst aardgas aan als oplossing voor het klimaatprobleem: het is schoner dan steenkool en kan flexibel worden ingezet in een systeem waar zon en wind wisselvallig de hoofdmoot van Het financieel belang achter deze boodschap is ook duidelijk: de gasbedrijven verdienen nog flink geld met aardgas en spekken zo ook de begroting van het Rijk. Om die reden is alleen een geleidelijke aanpassing om de uitstoot naar beneden te krijgen ‘verstandig.’

Dat is waar. Maar cruciale informatie ontbreekt. Bijvoorbeeld dat aardgas minder schadelijk is dan kolen, maar Aardgas is niet ‘goed’ voor het klimaat (ook al zeggen olie- en gasbedrijven van wel). nog altijd goed voor miljoenen tonnen CO2-uitstoot. Een gascentrale stoot ongeveer half zoveel CO2 uit als een kolencentrale. Maar dat is nog altijd 45 keer zoveel als een windmolen, en Bron: IPCC, Technology-specific Cost and Performance Parameters, Annex bij het rapport 'Climate Change 2014: Mitigation of Climate Change,' p. 1335.

De Amerikaanse Energy Information Administration verwacht dat het aandeel van aardgas in de wereldwijde uitstoot oploopt van 20 procent in 2012 tot 26 procent in 2040 - een grotere Bron: International Energy Outlook 2016-Energy-related CO2 emissions - Energy Information Administration En juist bij de productie van aardgas lekt er Hoeveel van het sterke broeikasgas methaan lekt er weg uit de boorputten van Shell? relatief veel methaan weg, een veel sterker broeikasgas dan CO2.

Dat staat alleen nergens in het lesmateriaal van de industrie, die alleen al door de aanwezigheid in het onderwijs de indruk wekt Een vader die meedeed aan onze enquête schreef ons dat zijn dochter ‘over de dingen nadenkt en levensvragen stelt’ maar onlangs letterlijk had gezegd: ‘GasTerra is toch goed, anders doet het toch niet mee met de Energy Challenges?’ ‘Deze zin kwam er zonder aarzeling uit. Dat zegt mij genoeg.’

Is alle materiaal zo eenzijdig?

Nee. Hoe recenter de lespakketten, hoe meer ze zijn gericht op duurzaamheid. Zo GasTerra en het Instituut voor Natuureducatie en Duurzaamheid (IVN) maakten deze lesmodule niet zelf, en ze staan niet in het colofon van het werkboek, dat werd ontwikkeld in opdracht van Seaports Xperience Center (inmiddels ter ziele) door studenten van de Stenden Hogeschool-pabo in Emmen. GasTerra en IVN zorgen sinds 2015 voor de uitrol van de ‘lesbox’ met daarin een handleiding, werkboekjes en proefjes die de kinderen zelf kunnen uitvoeren. GasTerra over 'Energieke Basisscholen.' GasTerra in samenwerking met het Instituut voor Natuureducatie en Duurzaamheid (IVN) de leermodule ‘Energieke Basisscholen’ voor groep 5 tot en met 8. Onderwerp van de lessen is Hier een filmpje over ‘Energieke Basisscholen.’ de overgang van fossiele naar duurzame energiebronnen. Sinds de start in 2015 hebben ongeveer vijftig scholen meegedaan; GasTerra wil in totaal 10.000 kinderen op Bron: Dat schrijft GasTerra op de eigen site.

Ook in ander lesmateriaal van Shell worden de dilemma’s rond fossiele brandstoffen duidelijk benoemd. Bijvoorbeeld in het spel ‘De Vraag om Energie,’ dat door Natuurkundedocent Ewout Mallon en scheikundedocent Rick Bosch van Drakestein hebben het spel ‘De vraag om Energie’ in samenwerking met Shell ontwikkeld, in het kader van hun traineeship bij Eerst de Klas. ‘Eerst De Klas is een in 2009 gestart gezamenlijk initiatief van onderwijsinstellingen, het bedrijfsleven en de overheid met als doel om de beste academici een bijdrage te laten leveren aan het voortgezet onderwijs.’ Mallon en Van Drakestein werkten negen maanden lang een dag per week bij Shell in huis, op de afdeling Global Communications, aan de ontwikkeling van het materiaal. Desgevraagd laat Van Drakestein weten dat de Shellmensen met wie hij werkte heel vooruitstrevend waren. ‘Ze dachten erg mee over hoe we die transitie kunnen bevorderen.’ Lees hier meer over het spel 'De vraag om Energie' werd ontwikkeld voor de tweede tot en met de vierde klas van havo en vwo. Leerlingen kunnen zo ‘begrip krijgen van de aanstaande energietransitie’ en worden aangemoedigd daarover na te denken.

GasTerra, Gasunie en de NAM doen ook mee aan ‘Energy Challenges.’ Daarbij worden leerlingen opgeroepen om campagne te voeren voor duurzaamheid en energiebesparing. Tot nu toe hebben 150 scholen meegedaan.

En niet alle lesmateriaal van gasbedrijven gaat over gas. Dat blijkt ook uit de In de subsidieaanvraag die Shell deed in de gemeente Den Haag, voor een bijdrage aan het festival Generation Discover, staat beschreven dat er meer dan zeventig gastlessen gegeven worden door Shellmedewerkers. Bron: Hier de subsidieafhandeling die Shellmedewerkers in 2016 gaven in het kader van het door Shell georganiseerde Dat festival werd in 2016 voor het eerst georganiseerd en door ruim 31.000 mensen, vooral kinderen, bezocht. Het doel van het festival is ‘het bewustzijn en de kennis over energie’ te stimuleren en de interesse van kinderen te wekken voor techniek. In Den Haag ontstond ophef over de subsidie van 100.000 euro die Shell in 2016 kreeg ‘voor het bekostigen van het scholenprogramma [rondom het festival] en de organisatie rondom de dag van de leraar (middag voor leraren uit het basisonderwijs).’ Op 4 oktober 2017 is het festival weer geopend, dit keer zonder subsidie. Shell won een belangrijke lobbyprijs voor het festival: het werd verkozen tot ‘evenement van het jaar’ bij de ‘European Excellence Awards 2017’ voor public affairs. Hier de website van Generation Discover van Shell in Den Haag. Shellmedewerkers geven er Dat blijkt uit de standaardpowerpointpresentatie die Shellmedewerkers gebruiken tijdens de gastlessen. Deze is openbaar gemaakt na ophef in de gemeenteraad van Den Haag over een subsidie van 100.000 euro aan het Generation Discover-festival. Bron: Hier de sheets van de standaardpresentatie. De kinderen worden vervolgens met quizvragen vooral aangemoedigd om na te denken over hun eigen verantwoordelijkheid - online shoppen, plastic tasjes en voedselverspilling.

Er is dus wel een inhoudelijke ontwikkeling: het materiaal wordt mettertijd duidelijker over het belang van de duurzaamheid. De nadruk wordt nu vooral gelegd op de eigen verantwoordelijkheid, nadenken over dilemma’s en samen zoeken naar oplossingen. Geen woord over het feit dat de industrie serieuze oplossingen Reconstructie: Zo kwam Shell erachter dat klimaatverandering levensgevaarlijk is (en ondermijnde het alle serieuze oplossingen). decennialang heeft tegengewerkt en nog altijd blijft De pr-praatjes van Shell zijn een stuk groener dan de investeringen. investeren en Olie- en gasbedrijven lobbyen nog altijd tegen klimaatactie, toont onderzoek van Influence Map uit augustus 2017. lobbyen voor meer olie en gas. De communicatie vanuit de industrie is dus ook nu nog eenzijdig.

Is daarmee alles gezegd?

Nee. Een belangrijke nuance ontbreekt nog. Namelijk dat niet alleen gasbedrijven het onderwijs met lesmateriaal bestoken. Dat doet zo ongeveer iedereen.

Je wordt gek van al het gesponsorde materiaal, zegt een schooldirecteur die we hebben gesproken. Het komt veelal van lokale organisaties, Op de website groengelinkt.nl staat veel lesmateriaal over natuur verzameld. Zoeken met de filters ‘natuur,’ ‘ duurzaamheid,’ ‘energie,’ ‘klimaat’ en ‘milieu’ levert honderden resultaten op, veelal van lokale organisaties. Het lesmateriaal van GasTerra, Gasunie, Shell en de NAM staat níét op deze site. Maar ook Greenpeace en het Wereldnatuurfonds bieden lespakketten aan over energie, klimaat, en natuur.

Hak van Nispen, algemeen directeur van SME Advies, een adviesorganisatie voor milieu-educatie, vindt dat in het meeste lesmateriaal het algemeen belang redelijk vooropstaat. En er is altijd een vakgroep of leerkracht die de afweging maakt of het materiaal goed genoeg is. Leerkrachten zijn alert, zegt hij. ‘Ze zullen niet snel Ook de vertegenwoordiger van lesmateriaalmakers, de Gezamenlijke Educatieve Uitgeverijen (GEU), ‘acht scholen prima in staat een oordeel te ontwikkelen over de kwaliteit en onafhankelijkheid van lesmateriaal.’

Maar door Het basisonderwijs is al volledig overladen, zegt Van Nispen, tijd en kennis ontbreken soms om materiaal zorgvuldig te beoordelen. In het voortgezet onderwijs is er meer tijd en meer kennis. Maar ook daar kan het misgaan. kan eenzijdig lesmateriaal in de les belanden. Zeker als leraren ‘De vraag is natuurlijk: wat haalt een docent eruit?’ zegt Van Nispen. ‘Iets wat er mooi uitziet, of waar gadgets bij zitten, of iets wat inhoudelijk interessant is?’ Met gadgets bedoelt hij: ‘Een mooi kaftje, een game, een gratis discussie, een mooi monitorsysteem om te meten hoe het op school gaat; dingen waar je als docent op een leuke manier iets mee kan doen. Het gaat om dingen die het educatieproces zouden kunnen versterken.’ of gratis materiaal zoeken. De lespakketten van de gasbedrijven worden Het spel ‘De vraag om energie’ (Shell) wordt bijvoorbeeld zo gepromoot: ‘De eerste 400 aanvragers ontvangen een gratis spel!’ En de provincie Drenthe stelde 150 vouchers van 750 euro ter beschikking voor basisscholen die gebruikmaken van de leerlijn Techniek, Talent en Energie.

Een tweede nuance: de gasindustrie In de brochure ‘gas op maat’ lees je de visie van de industrie op de toekomst van gas. zit niet stil. Dat blijkt als we de persvoorlichter van GasTerra spreken. Anton Buijs vertelt ons in een interview dat aardgas er tegen 2050 ‘uit moet’ en dat ‘de industrie moet helpen om dat te versnellen. We moeten erkennen dat we niet alleen op het bestaande product kunnen Buijs: ‘Nieuw is dat we publiekelijk erkennen dat aardgas althans in Nederland zijn beste tijd heeft gehad en dat de gassector actief meewerkt om de energievoorziening zo snel mogelijk te verduurzamen.’

‘Tien jaar geleden benadrukten we de voordelen van gas ten opzichte van andere fossiele brandstoffen als kolen en olie,’ zegt Buijs. Hij noemt gas nog steeds ‘onderdeel van de oplossing.’ Maar: ‘we zijn tot het inzicht gekomen dat gas Hij doelt daarmee op de productie van ‘biogas’ uit mest en op de ambitie van de gasindustrie om duurzaam opgewekte stroom om te zetten in gas, een techniek die eraan bij zou kunnen dragen dat we stroom kunnen opwekken (of in de winter onze huizen kunnen verwarmen) met ‘groen gas.’ Persvoorlichter Anton Buijs van GasTerra: ‘We verwachten dat hernieuwbaar gas een steeds belangrijkere rol zal spelen in de toekomstige energievoorziening, bijvoorbeeld als opslagmedium of als groen gas.’ FD: Onderzoek naar waterstof als drager van windstroom

Wel jammer dat het lesmateriaal dat nog wordt aangeboden niet half zo progressief is als de persvoorlichter. Maar ook daar is beweging. In reactie op een conceptversie van dit artikel laten de NAM en GasTerra weten dat hun verouderde lesmateriaal – de Aardgaskrant en het lesboekje van Jouw Energie van Morgen – wordt vernieuwd. In dit filmpje legt de gasindustrie uit hoe ze kijkt naar de toekomst van gas. De gasbedrijven blijven hun best doen om de interesse van leerlingen voor de transitie in een vroeg stadium te wekken, laat een woordvoerder van Hier lees je welke rol Gasunie voor zichzelf ziet in de duurzame energietoekomst. Gasunie weten.

Wat moeten scholieren eigenlijk leren over klimaat en energie?

Leraren hoeven niets te doen met het materiaal van de gasbedrijven. Er zijn voor het basis- én voortgezet onderwijs andere methodes beschikbaar waarin energie en klimaat op de een of andere manier een rol spelen.

Maar het is volledig aan de school of er in het curriculum überhaupt aandacht wordt besteed aan energie en klimaat. In de kerndoelen van het basis- en voortgezet onderwijs staat daar In de ‘Kerndoelen Primair Onderwijs’ (uit 2006) heeft alleen kerndoel 49 relevantie voor het klimaat. ‘De leerlingen leren over de mondiale ruimtelijke spreiding van bevolkingsconcentraties en godsdiensten, van klimaten, energiebronnen en van natuurlandschappen zoals vulkanen, woestijnen, tropische regenwouden, hooggebergten en rivieren.’ In de ‘Kerndoelen onderbouw voortgezet onderwijs’ (ook uit 2006) staat in kerndoel 32: ‘De leerling leert te werken met theorieën en modellen door onderzoek te doen naar natuurkundige en scheikundige verschijnselen als elektriciteit, geluid, licht, beweging, energie en materie.’ Sommige docenten zullen het onderwerp laten passeren in lessen over wetenschap en Juist het techniekonderwijs leent zich goed voor lessen over energie, omdat het alles met techniek en wetenschap te maken heeft. Het bedrijfsleven – en energiebedrijven voorop – zijn actief betrokken bij de invulling en de promotie van het techniekonderwijs. Dit krijgt onder meer vorm in het ‘Techniekpact,’ dat werd gesloten door ‘onderwijsinstellingen, werkgevers, werknemers, jongeren, topsectoren, regio’s en Rijk’ en dat erop gericht is meer leerlingen een techniekopleiding te laten kiezen. of bij maatschappijleer, anderen niet of nauwelijks. Er is geen enkele zekerheid dat het gesprek over de overgang naar een groene economie wordt gevoerd op school.

Er is geen enkele zekerheid dat het gesprek over de overgang naar een groene economie wordt gevoerd op school

En dat raakt aan misschien wel het grootste probleem. ‘Nederland is ondertekenaar van het klimaatakkoord van Parijs,’ schreef de minister van OCW in september Bron: Hier vind je de antwoorden op de Kamervragen. ‘De klimaatambities die hierin zijn afgesproken betekenen dat het gebruik [van] fossiele brandstoffen in 2050 in hoge mate teruggedrongen moeten zijn.’

Maar die ambitie wordt dus op geen enkele manier doorvertaald in het onderwijs. In augustus werden door de Partij voor de Dieren Kamervragen gesteld over de rol van fossiele bedrijven in het onderwijs. Hier de antwoorden van OCW op Kamervragen van de PvdD. De antwoorden van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) lezen als een spelletje verantwoordelijkheid ontduiken.

Geconfronteerd met de voorbeelden van eenzijdig lesmateriaal schrijft het ministerie: ‘Het is ons niet bekend in hoeverre deze lesmaterialen ook daadwerkelijk worden gebruikt.’ Daaruit klinkt ook niet de intentie erachter te komen. ‘Mochten ouders of leerlingen klachten hebben over lesmateriaal dat afkomstig is van bedrijven, dan kunnen zij hierover het gesprek aangaan met de school.’

Als leidraad voor bedrijven, ouders, leerkrachten, en scholen bij een van de grootste maatschappelijke vraagstukken van deze tijd, is dat nogal mager.

Hoort de fossiele industrie in het onderwijs? Dit vinden de politieke partijen Gasbedrijven maken eenzijdig lesmateriaal dat de urgentie van klimaatverandering en hun eigen rol nauwelijks weergeeft. Dat blijkt uit onderzoek dat we vandaag publiceren. Ik vroeg politieke partijen om een reactie. Lees ook de reacties van de politieke partijen op ons onderzoek

Lees verder:

Als de fossiele industrie de onderzoeksagenda op je universiteit bepaalt In mei werden de nauwe banden tussen Shell en de Erasmus Universiteit Rotterdam onthuld. Het roept fundamentele vragen op over de verhouding tussen onze universiteiten en multinationals zoals Shell. Lees het verhaal van Jelmer hier terug

De gassector bejubelt de klimaatvoordelen van aardgas - maar schiet door ‘Minder C02 door inzet aardgas,’ staat er vandaag op de voorpagina van de Volkskrant. Afzender van de advertentie: De Koninklijke Vereniging van Gasfabrikanten in Nederland. Wat klopt er van haar boodschap? Lees het verhaal van Jelmer hier terug

Reconstructie: Zo kwam Shell erachter dat klimaatverandering levensgevaarlijk is (en ondermijnde het alle serieuze oplossingen) Uit vertrouwelijke interne documenten blijkt dat Shell al meer dan dertig jaar zeer gedetailleerde kennis heeft over de gevaren van klimaatverandering. Toch blijft het bedrijf inzetten op fossiele energie en vormt het een sta-in-de-weg voor ambitieuze klimaatactie. Lees het verhaal van Jelmer hier terug