Het bepaalt hoe we pijn voelen, maar óók hoe dokters onze pijn inschatten: gender. Dat vertelt de Portugese pijnprofessor Sónia F. Bernardes vandaag in een interview op dit medium. Door gendernormen kunnen masculiene mannen beter tegen pijn dan feminiene vrouwen.

Waarom een masculiene man beter tegen pijn kan Wat bepaalt hoe we pijn voelen? En of de dokter ons gelooft? De Portugese pijnprofessor Sónia Bernardes doet er al jaren onderzoek naar. Haar antwoord: ons gender. Lees het interview hier

Maar wat ís gender eigenlijk en hoe verschilt het van sekse?

Bernardes ziet gender als behang: het is er altijd, maar soms zien we het niet meer. De invloed ervan is meestal onbewust. Toch is onze samenleving ermee doordrenkt: van het speelgoed dat we onze kinderen geven, tot de vakjes die we aankruisen op formulieren en de wc’s die we geacht worden te gebruiken. De hokjesmogelijkheden zijn vaak beperkt: iemand is óf man, óf vrouw. En dat doet de werkelijkheid tekort, want er bestaan veel meer genders dan deze twee.

Hoeveel genders er wél zijn, lees je hier. Plus de antwoorden op nog zeven pijnlijke vragen over gender.

1. Wat is het verschil tussen gender en sekse?

Simpel gezegd: sekse zit tussen je benen en gender tussen je oren.

verwijst naar een biologisch onderscheid in lichamen. Zo hebben de meeste mannen in élke cel van hun lichaam XY-chromosomen en de meeste vrouwen XX-chromosomen. Dit kleine chromosoomverschil zorgt voor een groot lichamelijk onderscheid tussen mannen en vrouwen - piemels en vulva’s!

Hoe masculiniteit en femininiteit in Nederland worden gezien is anders dan bijvoorbeeld in Rusland

‘Gender’ is de culturele betekenis van deze lichamelijke verschillen. Zie het als een script, met rollen en regels. Dit script varieert tussen culturen: hoe masculiniteit en femininiteit in Nederland worden gezien is anders dan bijvoorbeeld in Rusland. Neem die met ontbloot bovenlijf in de wildernis aan het vissen is. Nogal overdreven, zullen wij Nederlanders geneigd zijn te denken. Maar voor veel Russen vertoont Vladimir de ultieme vorm van masculiniteit. Gendernormen veranderen ook door de tijd heen: vóór 1955 werd elke Nederlandse vrouw de dag na haar huwelijk ontslagen als ze een overheidsfunctie bekleedde. Zo’n verplicht ontslag is tegenwoordig ondenkbaar.

2. Hoeveel genders zijn er dan?

Uit de serie ‘Gender as a Performance’. Foto: Chris Rijksen

Uit de serie ‘Gender as a Performance’. Foto: Chris Rijksen

Een duizelingwekkend aantal.

Zo is er in officieel een derde gender, waaronder de zogenoemde vallen. Hijra’s hebben een feminiene verschijning - ze dragen jurken, nagellak, veel sieraden en make-up - maar worden veelal beschreven als biologische mannen of personen met een Al sinds de dertiende eeuw nemen hijra’s een belangrijke rol in bij het zegenen van pasgeboren baby’s en als dansers op bruiloften en feesten.

Zuid-Azië is niet het enige gebied dat meerdere genders kent. Feminiene mannen en masculiene vrouwen hebben in bepaalde inheemse Amerikaanse volken een bijzondere positie als geestelijk leider of leraar. Zij zijn gezegend met zowel de geest van de man als de geest van de vrouw.

Genderdiversiteit is niet slechts voorbehouden aan ándere culturen. Ook dichter bij huis bestaan er vele genders. Bijvoorbeeld transgender, cisgender en genderfluïde, termen die ik bij vraag vijf onder de loep neem. Het totaal aantal genders in de wereld is lastig te tellen. Facebook doet een moedige poging door zijn gebruikers de keuze te geven uit zo’n vijftig genders. Maar ‘hijra’ staat daar dan weer niet tussen.

3. Wat bepaalt iemands gender?

In plaats van een paar hokjes - óf man, óf vrouw óf derde gender - is gender in de praktijk een spectrum met vele tussenvormen. Gender is opgebouwd uit een aantal genderidentiteit, genderexpressie en sekse.

De genderbreadpersoon. Illustratie: De Correspondent

De genderbreadpersoon. Illustratie: De Correspondent

Ten eerste genderidentiteit. Het is het gender waarmee iemand zich identificeert; het genderhokje waarin iemand zich thuis voelt. De genderidentiteit is niet altijd zichtbaar aan de buitenkant, maar vormt een intern proces. Stel je twee schaalverdelingen voor, eentje met man-zijn en een tweede met vrouw-zijn. Een persoon neemt op beide schalen een positie in en kan zich heel erg vrouw voelen en nauwelijks man, of een beetje meer man dan vrouw, of niet man en niet vrouw.

De twee schalen van genderidentiteit. Elke persoon neemt op beide schalen een positie in en kan zich heel erg vrouw voelen en nauwelijks man, of een beetje meer man dan vrouw, of niet man en niet vrouw.

De twee schalen van genderidentiteit. Elke persoon neemt op beide schalen een positie in en kan zich heel erg vrouw voelen en nauwelijks man, of een beetje meer man dan vrouw, of niet man en niet vrouw.

Genderexpressie, daarentegen, is wél vaak zichtbaar van buitenaf. Het is het gender dat iemand uitdraagt naar de buitenwereld. Denk aan de keuze voor bepaalde kleding of de manier van lopen en praten. Presenteert iemand zich als meer feminien of juist meer masculien?

Stel je wederom twee schalen voor, eentje met masculiniteit en eentje met femininiteit. Als typisch masculiene eigenschappen worden in westerse culturen vaak dominantie, kracht en agressie aangewezen, maar ook het hebben van een baard en een lage stem. Femininiteit associëren we meer met empathie en gevoeligheid, of met het dragen van make-up, lang haar en een Iemand die hoog scoort op de masculiniteitsschaal en laag op femininiteit noemen we ‘hypermasculien’. Iemand die evenveel masculien als feminien overkomt, is androgien.

De twee schalen van genderexpressie. Iemand die hoog scoort op de masculiniteitsschaal en laag op femininiteit noemen we ‘hypermasculien’.

De twee schalen van genderexpressie. Iemand die hoog scoort op de masculiniteitsschaal en laag op femininiteit noemen we ‘hypermasculien’.

En dan is er nog sekse, dat is ook genderbepalend.

4. Er zijn maar twee seksen, toch?

‘Is het een jongetje of een meisje?’ Afgaande op de eerste vraag die we stellen als er een baby’tje is geboren, zou je inderdaad denken dat er twee opties zijn. Maar niets is minder waar.

Dertig jaar geleden werd een klein, donkerharig meisje geboren. Althans, men dácht dat Jennifer Pagonis een meisje was. Maar toen ze één jaar was, ontdekten dokters dat er ‘iets’ met haar vagina aan de hand was. Het bleken ingedaalde testikels te zijn, die operatief werden verwijderd. Op driejarige leeftijd haalden de dokters ook haar clitoris weg, want die was te groot voor een ‘normaal’ meisje. En op elfjarige leeftijd onderging Pagonis operaties om haar vagina te vergroten, zodat ze later ‘gewoon’ seks kon hebben met

heeft een intersekselichaam, op achttienjarige leeftijd. Pagonis heeft XY-chromosomen, mannelijke genen dus, maar een lichaam dat eruitziet als dat van een

Op driejarige leeftijd haalden de dokters ook haar clitoris weg, want die was te groot voor een ‘normaal’ meisje

Vanaf de jaren vijftig werd voor duizenden dergelijke baby’s een geslacht gekózen. Zo maakten de dokters af wat de natuur bedoeld had, was de gedachte. Maar voor velen pakte dit traumatisch uit. ‘Ik vind het geweldig om interseks te zijn, maar ik wou dat ze mijn lichaam niet zo verneukt hadden,’ zegt Pagonis in de documentaire

Want de natuur laat zich niet zomaar in opdelen. Bioloog Anne Fausto-Sterling schrijft al in er zijn niet twee maar vijf geslachten. Naast man en vrouw zijn er, volgens Fausto-Sterling, nog drie interseksegeslachten, waarbij de genitalia en seksekenmerken - zoals beharing, borsten en stemhoogte - niet overeenkomen met de seksechromosomen. Zo kan een persoon met XX-chromosomen, eierstokken en een baarmoeder óók een piemel hebben.

Tegenwoordig zijn ook die vijf geslachten niet langer toereikend. De Intersex Society of North America dat één op de honderd baby’s afwijkt van het standaard mannelijk of vrouwelijk lichaam.

Net als genderidentiteit en genderexpressie bestaat ook sekse uit twee schalen. Een lichaam kan dus in meerdere of mindere mate mannelijk én vrouwelijk zijn. Behalve de seksechromosomen vallen onder sekse ook het hormoonstelstel, de en de seksekenmerken zoals beharing en borsten.

De twee schalen van biologische sekse. Een persoon die grotendeels vrouwelijke lichamelijke kenmerken heeft, maar óók mannelijke, heeft een intersekselichaam.

De twee schalen van biologische sekse. Een persoon die grotendeels vrouwelijke lichamelijke kenmerken heeft, maar óók mannelijke, heeft een intersekselichaam.

5. Transgender, cisgender, genderfluïde - wat betekent het allemaal?

Als we toch bezig zijn: kent u skolioseksueel al? Dat is een persoon die zich aangetrokken voelt tot transgender personen.

Transgender is een parapluterm voor mensen die zich niet of slechts deels identificeren met het gender dat ze bij hun geboorte toegewezen hebben gekregen. Sommige transgender personen ondergaan een operatie zodat hun lichaam beter bij hun identiteit past, zoals Caitlyn Jenner. Anderen nemen uitsluitend hormonen. Ook zijn er transpersonen die alleen kleding dragen die beter past bij hun identiteit.

zijn, in tegenstelling tot transgenders, personen wiens genderidentiteit wél overeenkomt met hun lichamelijke sekse. Cismannen en cisvrouwen worden vaak als de norm gezien.

Voor genderfluïde gaan we langs Judith Butler, de ‘queen of Volgens Butler is gender niet iets wat je bent of hebt, maar wat je En omdat iemand zijn gedrag en uiterlijk kan veranderen, kan ook het gender een andere vorm aannemen. Het is dus fluïde, zoals de fotoserie ‘Gender as a Performance’ bij dit artikel laat zien.

6. Is er geen ander woord voor ‘gender’?

Helaas niet. Het woord is in de jaren vijftig geïntroduceerd in de medische wetenschap door de psycholoog John Money. Moneys theorie: met de juiste opvoeding kan elk kind - ongeacht geslacht - een jongen of een meisje Dat bleek in de praktijk iets ingewikkelder.

Google Translate vertaalt ‘gender’ trouwens als ‘geslacht.’ Maar met deze vertaling gaan de sociaal-culturele én identiteitsaspecten van ‘gender’ verloren, alsof gender slechts zou worden bepaald door sekse. Een tijdje is geprobeerd om het woord ‘genus’ te introduceren, maar dat sloeg niet aan. In het Frans waren ze wel succesvol met een eigen woord voor gender: ‘genre.’

7. Zijn mensen die niet man of vrouw zijn, niet gewoon een beetje raar?

Nee hoor. Soms denken we dat onze ideeën over gender zó normaal zijn, dat we vergeten dat gender cultureel is. Zo kennen we aan biologische mannen automatisch masculiene eigenschappen toe en aan biologische vrouwen feminiene. We hebben daarvoor allerlei verklaringen, zoals: vrouwen waren vroeger verzamelaars en mannen jagers. Of: bij mensapen zien we dezelfde verschillen tussen mannetjes en vrouwtjes. Ons brein zou zó geprogrammeerd zijn dat het typisch mannen- en vrouwengedrag veroorzaakt.

Soms denken we dat onze ideeën over gender zó normaal zijn, dat we vergeten dat gender cultureel is

Asha ten Broeke bestrijdt dit idee in haar boek Het idee m/v. Ze spreekt over de ‘Mars en Venus-paradox’: dé man en dé vrouw bestaan niet, maar toch spelen ze in onze maatschappij een enorme rol. We zijn zo op zoek naar bevestiging van genderstereotypen, dat we ze zelf in stand houden.

Maar mensen die niet man of vrouw zijn, zijn eigenlijk net zo ‘cultureel’ en dus ‘normaal’ als mensen die wel man of vrouw zijn.

8. Is het niet gewoon allemaal academisch geleuter?

Soms kan het taalgebruik inderdaad wat academisch zijn. Toch is gender meer dan dat: namelijk een basisindeling van de mensheid. Voor mensen die niet in genderhokjes passen, is dit het voelbaarst. Van alle haatmisdrijven die in 2014 in de Verenigde Staten zijn vond 21 procent plaats wegens de seksualiteit of genderidentiteit van het slachtoffer.

Dat een samenleving niet altijd een veilige plek is voor personen die gendernormen links laten liggen, laat ook dit voorbeeld zien:

‘Met grote stappen liep ik de binnen. Kort nadat ik het wc-hokje in was gegaan, klopte er iemand op deur: ‘Opendoen, beveiliging hier!’ Ik begreep meteen wat er was gebeurd. Ik was, alwéér, aangezien voor een man of jongen, en een vrouw had de beveiliging geroepen. Zodra ik iets zei, realiseerden de beveiligers dat ze een fout hadden gemaakt. Ze mompelden een excuses en gingen weer weg. [...] Het van iemands gender in het damestoilet gebeurt regelmatig bij androgyne of masculiene vrouwen; het gebeurt zelfs zó vaak dat je je kan afvragen of de categorie ‘vrouw’ die gebruikt wordt om deze publieke plekken aan te wijzen niet volledig verouderd is.’

Dit fragment komt uit het boek Female Masculinities, geschreven in 1998 door Halberstam. Bijna twintig jaar later is dit fragment nog steeds actueel. Eind maart werd er in de Amerikaanse staat North Carolina een wet aangenomen die het mensen naar een wc te gaan die overeenkomt met het geslacht op hun geboortecertificaat. Voor veel genders die niet man of vrouw zijn is de toilettentest - ook in - nog altijd een reden om publieke wc’s te mijden.

Gender as a Performance Wat als gender iets was dat je zelf kiezen kon? In de serie ‘Gender as a Performance’ stelt fotograaf Chris Rijksen zichzelf deze vraag. Want is gender maakbaar? Statisch kijkt Chris in de camera zonder een antwoord te geven op deze vraag, in tegenstelling tot taal laat het beeld de kijker vrij om te zoeken Kijk hier voor meer werk van Chris Rijksen

Verder lezen over gender?

De grote, strakke bil als westers ideaal: de verklaring De bil van nu vervangt de borst van de jaren negentig. Het ideaal lijkt zo groot en zo rond mogelijk. De afgelopen maanden deed ik onderzoek naar dit oprukkende fenomeen, op biologisch, historisch, sociologisch en cultureel vlak. Vandaag: het sluitstuk van mijn serie over billen. Lees het verhaal van Vera hier terug

Waarom vrouwen wel boksen, maar mannen niet aan zumba doen De man bevindt zich in een identiteitscrisis. Alles waarvan hij dacht dat het mannelijk was, blijkt net zo goed bij vrouwen te kunnen passen of wordt sociaal niet meer geaccepteerd. Met Stephan van Duin schreef ik dit pleidooi om de mannelijke mystiek van ons af te schudden. Lees het verhaal van Jop hier terug

De Correspondent komt met een tweede site Hé; mannen! Hoe stom zijn vrouwen? Nou precies. Daarom vanaf volgende week: De Correspondent VOOR MANNEN. Lees het verhaal van Daan hier terug

De muis die jouw medicijnen test is meestal een mannetje Alle pillen, poeders en druppels die we slikken zijn op dieren getest. Meestal op mannetjesdieren, welteverstaan. Hoe effectief zijn medicijnen voor mannen én vrouwen als ze enkel op mannetjesdieren zijn getest? Lees mijn verhaal hier terug

Waarom zijn vrouwen vaker ziek dan mannen? Een reactie op jullie vragen (Waarom) zijn vrouwen vaker ziek? Twee weken geleden plaatste ik een oproep. Hier een overzicht van de inzichtgevendste vragen en antwoorden. Lees het verhaal van Lisa hier terug

Wat als we vredesmissies nu eens niet bemannen maar bevrouwen? Vrouwen zijn vreedzaam, empathisch én doen niet aan (seksueel) geweld. Alles wat vredesmissies anno nu goed kunnen gebruiken, zou je zeggen. Maar: klopt dat beeld van vrouwen wel? Lees mijn verhaal hier terug