Uit de documentaire 'Superfort Europa'

‘Ik heb toch weer drie volgeladen auto’s gezien!’, appte Adoum, onze Een fixer is een lokale journalist die een buitenlandse correspondent helpt bij het vinden van bronnen en verhalen.
’s avonds heel laat opeens. Even kreeg ik het gevoel dat ik ook daar was, midden in de woestijn, 75 kilometer van de Afrikaanse smokkelhoofdstad Agadez in Niger, terwijl er drie wagens met laadbakken vol migranten voorbijreden bij alleen het licht van de maan, onderweg naar het noordelijk gelegen Libië.

De Europese Unie vraagt steeds vaker van zogenoemde ‘Derde landen’ zijn in dit geval landen die geen lid zijn van de EU en in sommige gevallen niet eens op het Europese continent liggen.
om te helpen bij het tegenhouden van dit soort migranten, die via landen als Libië naar Europa gaan.

De grens van Europa ligt daardoor allang niet meer bij de Middellandse Zee, maar begint duizenden kilometers zuidelijker, in een steeds wijdere kring om Europa heen. Zo kan het dat Niger, dat ingeklemd ligt tussen onder andere Libië, Mali en Nigeria, speerpunt is van het migratiebeleid van de EU.

Er is bij de EU geen duidelijk overzicht van hoeveel geld er in totaal gemoeid is met het migratiepartnerschap met Niger. En de cijfers over het beheersen van migratie waarmee Europa zich op de borst klopt, blijken niet te kloppen.

Een goede reden dus om deze De Sahel is een landstreek in Afrika die gelegen is tussen vochtig tropisch gebied in het zuiden en de Sahara-woestijn in het noorden. te bezoeken voor antwoorden. Hoe ziet zo’n vooruitgeschoven grenspost van Europa er nou eigenlijk uit? Het resultaat is Superfort Europa, de uitzending van VPRO Tegenlicht die vandaag om 21:05 uur te zien is op NPO2 en dit artikel voor De Correspondent. Benieuwd naar de uitzending? Volg de link naar de VPRO-website onderin dit artikel, waar de uitzending vanaf dertig minuten na de aflevering online te bekijken is.

Zo begonnen onze moderne grenscontroles

In Oost-Europa zijn de grenscontroles sinds vorige zomer veel strenger geworden. En de deal met Turkije zorgde ervoor dat een halt werd toegeroepen aan de duizenden mensen In ruil voor maar liefst 6 miljard euro (3 miljard nu en nog eens 3 miljard in 2018), en visumliberalisatie voor Turken die naar Europa reizen, worden Syriërs en andere vluchtelingen niet alleen tegengehouden, maar ook teruggestuurd naar Turkije. Volgens de briefing A Blueprint for Despair van Amnesty International, die deze week verscheen, overkwam dat laatste 865 mensen. Zij werden zonder dat ze asiel hadden kunnen aanvragen of hun uitzetting konden aanvechten teruggebracht. Dit is in strijd met internationale wetgeving. Nog eens 548 mensen keerden vrijwillig terug. Amnesty

Maar vanuit het zuiden bereikten nog steeds vele afgeladen bootjes de kusten van Malta en Italië. Om ook de migranten die via de Middellandse Zeeroute binnenkomen af te weren, richt Europa zijn ogen nu op Afrika. Want we stoppen ze het liefst, net als in Turkije, nog vóórdat ze op een bootje kunnen stappen om de gevaarlijke oversteek te wagen.

Tot de Arabische Lente konden we erop vertrouwen dat de Libische leider Moammar Khadafi dat klusje voor ons opknapte. Die sloot in 2008 een lucratieve deal met het Italië van Silvio Berlusconi. De Italianen investeerden 5 miljard dollar in Libië.

De industrie had ook een vinger in de pap. Het Italiaanse bedrijf Finmeccanica (tegenwoordig Leonardo-Finmeccanica) leverde de technologie om de grenzen te surveilleren: helikopters, vliegtuigen, detectiesystemen. Khadafi had dan weer een belang van 2 procent in de defensiegigant.

Ook andere bedrijven uit de veiligheidsindustrie pikten een graantje mee: Bron: Claire Rodier: Xénophobie business. À quoi servent les contrôles migratoires? en het eveneens Franse bedrijf Dassault tekende onder andere voor veertien gevechtsvliegtuigen en allerlei ander militair materieel.

Het einde van Khadafi’s 42 jaar durende dictatuur in 2011 zorgde voor chaos in Libië, waar nu drie verschillende regeringen, milities, stammen én Islamitische Staat vechten om de macht. De migranten kwamen sindsdien weer met tienduizenden per jaar aan op de Italiaanse eilanden. Dus richtte Europa de ogen op de landen ten zuiden van het instabiele Libië: de landen waar veel migranten vandaan komen, zoals Mali, Senegal, Nigeria en Ethiopië, en zogenaamde doorreislanden, zoals Niger.

Hoe Niger een spil werd in het Europese migratieweb

Vooral Niger kan zich verheugen in belangstelling van Europa. Opeens bezoeken allerlei Europese ministers, regeringsleiders en EU-commissarissen dit land, dat eigenlijk maar weinig te bieden lijkt te hebben. Het bestaat voor een groot deel uit woestijn en bungelt helemaal onderaan de De Human Development Index van de VN meet voornamelijk armoede, analfabetisme, onderwijs en levensverwachting in een bepaald land of gebied.

Het is ook een land met veel veiligheidsproblemen. Aan de grens in het zuiden heeft Niger te maken met Boko Haram, met Al-Qaida in de Maghreb en de oorlog in Mali in het westen, en milities en Islamitische Staat aan de grens met Libië.

Toch is het land de laatste jaren opgeklommen tot een belangrijke strategische partner van de EU waar het gaat om gezamenlijk veiligheids- en migratiebeleid. In tegenstelling tot bijvoorbeeld Algerije of Mali. Zie ook het artikel van Saskia Houttuin en Eva Huson voor De Correspondent.
Europa wil vluchtelingen tegenhouden in het grootste land van Afrika. De plannen zijn schimmig
Er staat dan ook een hoop steun tegenover.

Niger werd een belangrijke strategische partner van de EU

Voor de Europese migratietop op Malta in november 2015 hadden Europese regeringsleiders ook staatshoofden uit Noord-Afrika, de Sahelregio en de Hoorn van Afrika uitgenodigd. Met deze landen kwam de EU tot een gezamenlijk actieplan en er werd besloten een speciaal Dit noodfonds is onderdeel van het gezamenlijk Valletta-actieplan van de EU en 23 Afrikaanse landen, en is ingesteld tijdens de migratietop op Malta in november 2015. Niger is een van de belangrijkste en grootste ontvangers van geld uit dit fonds, met negen gefinancierde projecten. Het geld in het noodfonds voor Afrika (2,4 miljard) komt voor een gedeelte van de EU-lidstaten, maar het leeuwendeel komt van de EU, vooral uit het Europees Ontwikkelingsfonds (DG DEVCO), dat zo wordt ‘omgevormd’ tot funding om migratie naar Europa tegen te gaan.
Van die 140 miljoen voor Niger gaat bijvoorbeeld 7 miljoen naar het ‘Migrant Resource and Response Mechanism’ dat wordt uitgevoerd door de Internationale Organisatie voor Migratie. Concreet betekent dit dat de transitcentra in Niger (in Agadez, Niamey, Dirkou en Arlit) hiervan worden betaald. Zij moeten migranten onderweg opvangen en hulp bieden, informatiecampagnes organiseren om vertrek naar Europa te ontmoedigen en migranten begeleiden bij vrijwillige terugkeer en reïntegratie.
Meer over het Noodfonds.
in het leven te roepen. Dit fonds ter waarde van inmiddels 2,4 miljard euro is bestemd voor projecten die de economie en veiligheidssituatie in de 23 Afrikaanse landen verbeteren, om daarmee de oorzaken van migratie weg te nemen. In ruil daarvoor wil Europa dat de landen irreguliere migratie beheersen en kansloze asielzoekers terugnemen.

Niger is op dit moment een van de grootste ontvangers van geld uit dit fonds: 140 miljoen euro.

Maar het houdt hier niet op. In mijn onderzoek bleef ik maar op nieuwe getallen stuiten. Getallen die zelfs de diplomatieke dienst van de EU en de EU-ambassadeur in Niger niet paraat hebben, en die ik zelf bij elkaar moest sprokkelen:

  • Niger krijgt 596 miljoen euro uit het Dit bedrag is bedoeld voor ontwikkelingshulp en beslaat de periode 2014–2020. Maar omdat de EU gezegd heeft dat het ontwikkelingssamenwerkingsbudget en handelsovereenkomsten in het geding kunnen komen als landen bijvoorbeeld niet meewerken aan het terugnemen van migranten, is het ook belangrijk naar dit bedrag te kijken. Als de financiële steun de wortel is, dan is korten op ontwikkelingshulp de stok. Hier is meer te lezen over de consequenties voor het ontwikkelingsbudget.
  • 30 miljoen euro uit het Europees Ontwikkelingsfonds om de schade van Het natuurverschijnsel genaamd El Niño zorgt voor opwarming van het zeewater langs de evenaar in de oostelijke Stille Oceaan.
    Dit brengt hevige temperatuurschommelingen met zich mee in grote delen van de wereld. Deze 30 miljoen euro is voor 2016 beschikbaar.
    Het KNMI weet er meer over.
    te verlichten,
  • 47,5 miljoen euro van Het gaat hier om hulp DG Echo (Civil Protection and Humanitarian Aid Operations) in 2016. Lees hier meer over de activiteiten van DG ECHO in Niger.
  • 31,5 miljoen euro uit het Via het Europees Ontwikkelingsfonds (en met ondersteuning van de European External Action Service) gaat er 30 miljoen euro naar het programma voor steun aan justitie en de rechtsstaat (PAJED) in de periode 2012–2016. PAJED ondersteunt vooral het Nigerese ministerie van Justitie met materieel, zoals een digitaal vingerafdruksysteem. Het programma heeft tot doel de rechtsstaat en binnenlandse veiligheid te versterken. De derde fase van PAJED is inmiddels aangekondigd, voor 82 miljoen euro. voor steun aan justitie en de rechtsstaat,
  • 26 miljoen euro van de EU voor de civiele missie EUCAP Sahel Niger is een civiele missie die valt onder het Gemeenschappelijk Veiligheids en Defensiebeleid van de Europese diplomatieke dienst (of European External Action Service) o.l.v. Federica Mogherini. De missie heeft tot doel de Nigerese ordediensten te helpen met grensbewaking, de strijd tegen terrorisme en tegen irreguliere migratie ‘en aanverwante georganiseerde misdaad.’ Daarvoor hebben ze inmiddels zo’n 7.000 leden van de nationale politie, garde nationale en de gendarmerie getraind. Er zijn op dit moment zo’n 80 internationale veiligheidsexperts in Niger gestationeerd, de meesten afkomstig van Europese veiligheidsdiensten en justitiedepartementen. EUCAP heeft een basis in Niamey en een afdeling in Agadez. De missie is van start gegaan in 2012 en het mandaat is vorig jaar verlengd tot juli 2018. Buiten de 26 miljoen worden ook veiligheidsexperts uit EU-landen ‘uitgeleend.’ Het bedrag beslaat de periode juli 2016 tot juli 2017. Hier een factsheet van EUCAP Sahel Niger
  • En nog eens 27,6 miljoen Er gaat 21 miljoen naar 12 projecten in Niger, gefinancieerd via het Instrument voor Vrede en Stabiliteit (IcSP). De IcSP wordt o.a. gebruikt voor de versterking van de capaciteit bij grensbewaking. Het IcSP valt onder het Gemeenschappelijk Buitenlands en Veiligheidsbeleid (CFSP) van de European External Action Service van Mogherini. Meer over de IcSP.

Hier kan het ontwikkelingsgeld van de Zo gaan er honderden miljoenen aan ontwikkelingsgeld naar Niger vanuit Europa. En onlangs sloten Italië, Duitsland, Frankrijk en Spanje een pact met Mahamadou Issoufou om in ruil voor 100 miljoen euro migratie te stoppen. In deze PDF van de Europese Raad is te zien hoeveel ontwikkelingsgeld lidstaten aan Niger uitgeven. wat ook in de honderden miljoenen euro’s oploopt, bij worden opgeteld.

Er gaat dus meer dan een miljard euro (al dan niet meer) naar Niger om Europa te behoeden voor migranten. Alhoewel dit plaatje dus misschien niet compleet is, praten we over enorme bedragen.

Overigens tekende president Mahamadou Issoufou in december 2016 in Brussel voor 610 miljoen euro van de EU om migratie te beheersen. Dit bracht de EU als een belangrijke nieuwe stap in het migratiepartnerschap met Niger. Maar bij nadere inspectie blijkt dit echter om de al eerder toegekende bedragen van de hierboven genoemde Noodfonds- en Ontwikkelingsfondsbudgetten te gaan.

Is Niger echt een modelstaat op het gebied van migratie?

De hoge vertegenwoordiger voor Buitenlandse Zaken en Veiligheid van de Europese Unie, Federica Mogherini, noemde Niger voor haar ontmoeting met president Issoufou in Brussel afgelopen december een ‘toonbeeld’ van de EU-samenwerking met Afrikaanse staten op het gebied van migratie. Het land, zo voegde ze toe, had het aantal migranten dat richting Europa vertrekt tussen mei en oktober 2016 teruggebracht van Op de website van de EU zijn de uitspraken van Mogherini te vinden. 70.000 tot 1.500 mensen per maand.

Ook in de officiële communicatie van de EU werd trots verklaard dat het aantal migranten dat vanuit Niger naar de grens in het noorden vertrok van 12.600 mensen in oktober vorig jaar zou zijn gedaald naar slecht 1.525 mensen in november. De cijfers kwamen van de Internationale Organisatie voor Migratie (IOM) in Niger.

Alleen: die cijfers waar Mogherini zo trots naar verwijst, Dit rapporteerde IRIN News in januari. blijken niet te kloppen.

Monica Chiriac van In het informatiecentrum van IOM worden migranten die onderweg zijn naar Algerije en Libië voorgelicht over de routes en moeilijkheden die ze tegen zullen komen, maar ook over juridische zaken zoals reizen met identiteitspapieren. onze contactpersoon voor toegang tot het terugkeercentrum voor gestrande migranten in Agadez, bevestigt desgevraagd dat er een fout is gemaakt in de cijfers en licht toe: ‘De data over uitgaande migratiestromen vanuit Niger in IOMs rapportage van 9 december blijken incorrect te zijn, door een administratieve fout. IOM heeft het cijfer aangepast, maar dat is niet overgenomen in publicaties van de EU. Dat is spijtig en we kijken hier intern naar.’

Maar hoe zit het dan wél?

Chiriac zei dat ze wel een daling konden waarnemen: ‘Elke maand waren het er minder, met een piek van 70.000 migranten die Niger uitreisden in mei, tot net geen 13.000 in december,’ zegt ze.

‘We zijn natuurlijk realistisch en pretenderen niet dat onze data 100 procent accuraat zijn, daarvoor zou je veel meer monitoringslocaties moeten hebben, verspreid over heel Niger, en een ongelimiteerd budget. Dit zijn onze inschattingen op dit moment, gebaseerd op het aantal migranten dat we hebben gesignaleerd via onze twee monitoringscentra in de steden Seguedine en Arlit, die elke dag observeren en data verzamelen.’

De daling van migranten ging hand in hand met een nieuwe wet

Maar het is nog maar de vraag of er echt een daling is, of dat migranten simpelweg onzichtbaarder zijn geworden. Want sinds april 2016 is in Niger een nieuwe wet van kracht die het vervoeren van ‘Irregulier’ duidt erop dat ze bijvoorbeeld zonder visum onderweg zijn. Deze mensen zijn nog niet in Europa aangekomen en hun eventuele aanvraag voor een verblijfsvergunning is dus ook nog niet toe- of afgewezen. De migranten zijn in de nieuwe Nigerese wet tegen het onwettig vervoeren van migranten niet strafbaar, alleen de smokkelaars en andere mensen die hen onderweg helpen. In West-Afrika is ook een soort Schengenzone, de CEDEAO, waarbinnen inwoners uit de betrokken landen vrij kunnen reizen (als ze de juiste reisdocumenten bij zich hebben). strafbaar maakt. Dit heeft ervoor gezorgd dat bekende migratieroutes zijn verlegd om patrouilles te vermijden.

Volgens de laatste Hier is het tweede voortgangsrapport over het ‘Partnership Framework’ van de EU te vinden. officiële cijfers zitten er 102 chauffeurs en smokkelaars vast en zijn 95 auto’s in beslag genomen. Mohamed Bazoum, de minister van Binnenlandse Zaken en Veiligheid, vertelt ons in een interview hoe de regering die wet heel effectief ging handhaven in de enorm uitgestrekte woestijn.

Vimeo
In dit bonusfragment bij de uitzending legt de Nigerese minister van Binnenlandse Zaken en Veiligheid uit hoe ze migratie tegenhouden.
Dat doet ze door patrouilles te stationeren rond de waterpunten waar de konvooien wel langs moesten rijden op de honderden kilometers lange rit. De laadbakken van de pick-ups waar zij mee reden, waren immers zo afgeladen met migranten dat ze niet ook nog water konden meenemen op de tocht. Bij die waterpunten werden de chauffeurs gearresteerd. De migranten werden teruggebracht naar Agadez, elke keer weer, hoe vaak ze het ook probeerden.

Azoua Mahaman van het informatiecentrum van IOM legt uit hoe de reis van de migranten veranderd is sinds de nieuwe wet. Er kwamen nieuwe chauffeurs, en die moesten om de autoriteiten bij de waterpunten heen rijden, dus verlegden ze de routes. Tegenwoordig gebruiken ze niet meer de met bakens aangegeven bekende wegen, maar nieuwe routes over de oude zandwegen die vroeger voor de karavaanhandel werden gebruikt. Dit maakt de toch al uitputtende en gevaarlijke reis nog riskanter, Ook onze producers waren voor vertrek veel bezig zich te informeren over de veiligheidssituatie ter plekke. Een groot gedeelte van Niger heeft code rood, vanwege de al genoemde milities en kans op ontvoeringen. Daardoor komen er maar weinig verhalen over de gevaren van de reis door de woestijn terecht in de westerse media, vertelde journalist Ibrahim Diallo, onze ‘gids’ in Agadez.

Vimeo
In dit bonusfragment bij de uitzending legt Azoua Mahaman (IOM) door middel van een landkaart uit hoe migranten door Niger reizen.

Tot slot: democratische controle is ontzettend moeilijk

Er sterven dus niet alleen duizenden migranten tijdens de overtocht over de zee, maar ook in de woestijn.

En als het migranten toch lukt om in Libië te komen, wachten daar nog meer ontberingen. De Duitse ambassadeur in Niger waarschuwde kort voor de nieuwe migratietop op Malta begin februari dat de situatie in Libische migrantenkampen ‘erger was dan concentratiekampen’: er werden mensen geëxecuteerd en gefolterd. Er was genoeg bewijs in foto’s en video’s op mobiele telefoons van terugkerende migranten die de gevangenissen overleefd hadden.

Daarom is het belangrijk dat er controle is van parlementen en mensenrechtenorganisaties op de afspraken die we maken met landen als Niger. Dat geldt ook voor de deal die met Turkije werd gesloten. De EU-Turkije migratiedeal dateert van 18 maart 2016 en is daarvoor niet door het Europarlement of nationale parlementen van de lidstaten gegaan, omdat de afspraken officieel niet als een verdrag maar als een verklaring worden aangemerkt. Op 4 april 2016 werden de eerste 200 migranten vanuit Griekenland teruggebracht naar Turkije. Op 28 april 2016 werd er in het Europarlement nog wel gedebatteerd over de deal. Toen werden vragen gesteld over de juridische basis van het migratieakkoord en of het wel in overeenstemming is met het internationaal recht.

De Duitse migratie-expert Ska Keller, Europarlementariër voor de Groenen, zegt daarover dit tegen ons: ‘Omdat de deal alleen getekend is door Turkije en de staatshoofden van de lidstaten blijkt de juridische status voor ons gelijk aan die van een persbericht,’ zegt Keller. ‘Dat is schandelijk. Het Europarlement heeft niets te zeggen gehad over deze deal, die nu helaas gebruikt wordt als een model voor volgende deals met andere landen als Tunesië of Egypte. Dit is problematisch, omdat de mensenrechten en de afspraken in de Geneefse Conventie niet worden gerespecteerd.’ Bovendien, zegt Keller, is het ook problematisch ‘omdat Europa zich afhankelijk maakt van de Turkse regering. Die kan de EU of de lidstaten chanteren. En dat is ook al gebeurd. Het is belangrijk dat het parlement hierover kan stemmen, zelfs als je uiteindelijk voor zou stemmen is transparantie belangrijk.’
Parlementsleden willen details zien van EU-Turkije deal.

De Duitse ambassadeur waarschuwde dat de situatie in Libische migrantenkampen ‘erger was dan concentratiekampen’

Wij ontdekten ook dat in de stapels EU-documenten over het migratiebeleid ten aanzien van derde landen de laatste jaren geen enkele heldere uiteenzetting was van de inhoud van de migratie-‘compacts’: de overeenkomsten die Europa met derde landen sluit. Elke paar maanden schrijven ze weer wat anders. We kregen daarover de volgende uitleg:

In het Partnership Framework-beleid van de EU komt het niet tot ‘compacts’ in de zin zoals die gesloten zijn met Turkije, Libanon en Jordanië. Vanwege de voortdurend snel veranderende situatie wordt eerder gesproken over een ‘kader.’ Vandaar dus de naam Partnership Framework, waarbinnen ruimte is voor meer flexibiliteit: de afspraken met landen in het kader van deze EU-samenwerking met derde landen zijn zogenaamde fluid agreements die makkelijk kunnen worden aangepast.

‘De compacts worden ingebed in de bestaande en toekomstige processen en partnerschappen. We zijn niet van plan om nog extra, geheel uitontwikkelde overeenkomsten te sluiten met derde landen. De overeenkomsten zullen niet bindend zijn, maar politiek,’ zegt een EU-woordvoerder tegen ons.

Maar dat maakt democratische controle wel heel moeilijk. De partnerschappen worden vooral beschreven in technische en operationele termen, en zijn daarmee weinig transparant.

Update 23 februari: In de opsomming van geldstromen naar Niger is een extra 30 miljoen euro toegevoegd naar aanleiding van extra informatie van de Europese Commissie.

Dit verhaal hoort bij de documentaire Superfort Europa van VPRO Tegenlicht. Met dank aan regisseur Shuchen Tan.

Dit onderzoek kwam tot stand in het kader van Security for Sale, een internationaal onderzoeksproject over de Europese veiligheidsindustrie waarvoor wij samenwerkten met journalisten uit tien verschillende Europese landen. Voor dit project kregen we een werkbeurs van Journalismfund.eu.

Meer weten?

Superfort Europa: de uitzending Het budget dat Brussel beschikbaar stelt voor de bewaking van de Europese grenzen is de laatste jaren met miljarden gestegen. In navolging van de Turkije-deal worden nu ook afspraken gemaakt met landen als Niger. In deze uitzending gaat VPRO Tegenlicht op zoek naar de nieuwe grens van ons continent: de Sahara. Bekijk hier de documentaire van VPRO Tegenlicht i.s.m. De Correspondent

Kom je naar de kick-off van ons internationale onderzoek? Op 22 februari staan we met VPRO Tegenlicht in Pakhuis de Zwijger in Amsterdam. Op die dag lanceren we ons internationale onderzoeksproject Security for Sale, waarvoor we met journalisten uit tien landen onderzoek deden naar de Europese veiligheidsindustrie. We praten ook na over de documentaire Superfort Europa. Kom je ook? Lees hier meer

Europa wil vluchtelingen tegenhouden in het grootste land van Afrika. De plannen zijn schimmig De Europese Unie wil deals sluiten met landen in Afrika om minder migranten deze kant op te laten komen. Maar hoe doe je dat met een land dat niet wíl meewerken? Wij reisden naar Algerije, een vergeten frontlinie van de migratiecrisis, en analyseerden de plannen. Lees het verhaal van Saskia en Eva hier terug

Andere versies
Bekijk hier andere versie(s) van dit artikel.
Facebook
Twitter
LinkedIn
Whatsapp
E-mail