Leden van het Azovbataljon lopen de 'March of National Pride' in Kiev, Oekraine, 22 februari 2017. Foto: Sergey Dolzhenko / ANP

We zitten in een restaurant in Kiev met Volodymyr Ishchenko, een jonge socioloog die onderzoek doet naar radicale rechtse en linkse groeperingen en daarover Lees hier de verhalen van Ishchenko in The Guardian. geregeld publiceert. Hij is een van de weinigen die over de groeiende invloed van ultra-nationalistische groepen in Oekraïne wil spreken.

Het is moeilijk om hier onderzoek naar te doen, legt hij uit. ‘Als je iets kritisch schrijft over de ontwikkelingen in het land, word je al snel weggezet als niet-patriottisch, pro-Rusland of zelfs als Russische spion.’

Dat merk ik ook. Nog voor ik ben vertrokken, stroomt mijn mailbox vol met berichten van mensen die niet willen dat ik over Waaronder ook rechtse radicalen, neofascisten en neonazi’s. Tegelijkertijd stroomt mijn mailbox vol met berichten van mensen die willen dat ik schrijf dat ultra-nationalistische groepen het land overnemen. Voor de duidelijkheid: dit is niet het geval. Net zoals het niet zo is dat er niets aan de hand is, zoals ik in dit artikel betoog. Het zou een onjuist beeld van de situatie in Oekraïne geven, en daardoor de ontwikkelingen in het land schaden.

Het verbaast me dan ook niet dat het lastig blijkt mensen te vinden die hierover willen praten. Er circuleren in Oekraïne meerdere lijsten met de gegevens van journalisten, oppositiepolitici en bloggers die zich kritisch uitspreken over de ontwikkelingen in hun land. Er wordt zelfs opgeroepen deze personen aan te pakken als je ze tegenkomt.

In april 2015 publiceerde een Namelijk Myrotvorets (Peacemaker). Dit is een Oekraïense website die persoonlijke informatie publiceert van mensen die door hen als ‘vijanden van Oekraïne’ worden beschouwd. De website werd in december 2014 gelanceerd door de politicus en activist Georgy Tuka en staat onder toezicht van de Oekraïense veiligheidsdienst SBU. Myrovorets bijvoorbeeld de thuisadressen van de Oekraïense schrijver Oles Buzina was een controversiële journalist en schrijver die bekendstond om zijn pro-Russische standpunten. Hij sprak zich uit tegen Euromaidan, Oekraïense neonazi’s en homorechten. De hoofdverdachte van zijn moord werd door het ministerie van Binnenlandse Zaken aangeduid als een Oekraïense nationalist. en de voormalige parlementariër Kalashnikov was een bondgenoot van de afgezette president Victor Janoekovich. Hij deed ook mee aan anti-Maidanprotesten. Een paar dagen daarna werden ze vermoord.

Lees hier meer over de aanval op de student. Ishchenko vertelt verder dat een Stas Serhiyenko is een linkse anti-oorlogsactivist die vorig jaar werd neergestoken door vermoedelijk leden van de neonazigroep C14. Direct na de aanval plaatste de leider van C14 een bericht online waarin de aanval werd gevierd. vorig jaar werd gevolgd vanaf de universiteit en voor zijn huis werd neergestoken. Hoewel een video van de aanslag online werd gezet, deed de politie amper moeite een vervolgonderzoek uit te voeren, zegt hij.

Voor de duidelijkheid: het merendeel van de samenleving wijst dit soort geweld af. Maar in plaats van dat de mensen de straat op gaan om de dood van onschuldige burgers te bekritiseren, bleef het ook in dit geval stil. Veel Oekraïners vinden dat je ten tijde van oorlog achter je land moet blijven staan, anderen durven zich niet uit te spreken of het interesseert hen simpelweg niet.

Een groot probleem, want deze zo moelijk bespreekbare ontwikkelingen bedreigen de toekomst van Oekraïne.

Hoe kon Oekraïne zo veranderen?

De oorlog in Oekraïne heeft de focus op verandering en democratie verlegd naar het bestrijden van door Rusland gesteunde separatisten in het oosten van het land. Meer dan 10.000 mensen stierven daar, 25.000 anderen raakten gewond en meer dan 1,7 miljoen Oekraïners raakten ontheemd. Daardoor groeide het patriottisme en was er steeds minder ruimte voor zelfkritiek.

Dit wordt aangevuurd door een Waaronder nationaalsocialisten, rechtse activisten, patriotten, neonazi’s, hooligans en leden van de ultra-nationalistische politieke partijen, zoals Svaboda. Hun onderlinge agenda’s verschillen, maar ze delen een sterk nationalistische patriottische ideologie. Daarin staat een sterk en onafhankelijk Oekraïne centraal. die snel aan invloed wonnen tijdens de protesten op het Maidanplein in Kiev drie jaar terug. Terwijl duizenden Oekraïners voor vrijheid en tegen corruptie betoogden, verdedigden ultra-nationalistische burgermilities de demonstranten tegen aanvallen van de politie.

Hoewel ze al jaren actief waren in Oekraïne, maakten hun toewijding en bereidheid tot geweld hen populair en steeds meer mensen sloten zich aan. Ook profiteerden zij van de brede westerse steun voor de protesten op het Maidanplein. Zo werd Met gelegenheidscoalitie bedoel ik een coalitie die slechts met een bepaalde gelegenheid door partijen samen wordt gevormd, in dit geval om de corrupte regering af te zetten tijdens de protesten op Maidan. Dit is dus geen officiële coalitie. Die gelegenheidscoalitie werd vervolgens steeds meer een patriottische burgerbeweging. Dat kwam doordat de mensen die zich bij hen aansloten geïnteresseerder waren in het verdedigen van hun land, dan de specifieke agenda’s van deze groepen. Vervolgens reisden veel van deze demonstranten van Maidan naar het oosten om de separatisten te bestrijden. een brede patriottische burgerbeweging. Toen begin 2014 Russische troepen de Krim innamen en Oekraïense separatisten in het oosten van het land begonnen te steunen, organiseerden leden uit deze burgerbeweging zich in de felste gewapende vrijwilligersbataljons om het land te Het Oekraïense leger stond er begin 2014 slecht voor. Met uitzondering van een paar kleine legereenheden die in het buitenland hadden meegedaan aan missies in EU- en NAVO-verband, had het leger 24 jaar geen oorlog gevoerd. De corruptie binnen het leger vierde hoogtij en de moraal was laag. De hulp van vrijwilligersbataljons was dan ook hard nodig. Eind 2014 waren er ongeveer veertig verschillende vrijwilligersbataljons actief, waaronder de uit Euromaidan voortgekomen ultra-nationalistische Rechtse Sector en de extreemrechtse vrijwilligersbataljons Azov en Aidar (voor hen vochten ook buitenlandse neonazi’s mee).

Veel ultra-nationalistische vrijwilligersbataljons waren duidelijk: na de separatisten is de overheid aan de beurt

Dit was een welkome, maar tegelijk zorgelijke ontwikkeling voor de Oekraïense regering. De door oorlog aangewakkerde patriottische sfeer leidde af van Zoals corruptie, werkloosheid en het gebrek aan economische en politieke hervormingen. maar veel vrijwilligersbataljons waren duidelijk: na de separatisten is de eigen regering aan de beurt. Die verschilt immers niet veel van de vorige en veel politici zijn nog altijd door en door Oekraïne staat op nummer 131 van de corruptieranglijst van Transparency International, een internationale organisatie die wereldwijd onderzoek doet maar corruptie. Het zorgt ervoor dat gewone Oekraïners arm zijn, en een handjevol oligarchen steenrijk.

Om hun opmars te stuiten, werd door politici steeds meer toegegeven aan hun eisen. Zo werden Lees hier een bericht over het veranderen van een straatnaam. straatnamen vernoemd naar controversiële verzetsstrijders, werd mede door hun druk de handel naar het door separatisten bezette oosten Onder druk van patriottische groepen voerde president Petro Poroshenko afgelopen februari een handels- en energiestop in naar de door separatisten bezette gebieden. Als antwoord bezetten de separatisten de kolenmijnen en staal- en chemische fabrieken in de regio, waardoor ruim 56.000 mensen hun baan verloren. Het gebrek aan perspectief leidt ertoe dat de steun voor zowel de separatisten als de Oekraïense autoriteiten met de dag minder wordt. werden aanvallen door ultra-nationalisten op oppositiepolitici, journalisten en Lees hier meer over een aanval op een kunsttentoonstelling. kunstenaars getolereerd en kregen voormalige leden van ultra-nationalistische en neonazistische groepen Zo werd voormalig lid en oprichter van verschillende neonazistische groepen Andriy Biletsky aangesteld als het hoofd van de nationale politie. Biletsky gaf tevens leiding aan het neonazistische Azov-bataljon, dat in het oosten van het land vecht tegen pro-Russische separatisten. En dan is er nog Andriy Parubiy, woordvoerder van het parlement en mede-oprichter van de Nationaal Socialistische partij van Oekraïne, die openlijk nazi-symbolen gebruikt en wier naam volgens Der Spiegel bewust is afgeleid van de nazi’s. Hoewel hij tegenwoordig niet meer verbonden is aan de partij, zei hij in een interview uit 2015 dat zijn ideeën niet zijn veranderd. Beide mannen speelden een grote rol in het organiseren van de protesten op het Maidanplein, en het oprichten van vrijwilligersbataljons in het oosten van het land.

Daarnaast accepteert de regering dat patriottische burgers zogenoemde ‘vijanden van de natie’ monitoren. Oppositiebloggers, journalisten en activisten worden actief in de Lees hier meer over het in de gaten houden van journalisten en activisten. gaten gehouden en soms opgepakt en naar de politie gebracht. Verder staat de overheid toe dat ultra-nationalistische groepen muziekfestivals en jeugdkampen organiseren om hun gedachtegoed te verspreiden en worden scholen bezocht om uitleg te geven over de oorlog die zij voeren en de doelen die ze nastreven.

Maar het is een ontwikkeling die grotendeels onder de oppervlakte plaatsvindt. Door toe te geven aan de eisen van ultra-nationalistische groepen, haalt de regering de angel uit hun opmars. De ultra-nationalistische Svaboda (vrijheid) is een ultra-nationalistische politieke partij. Tot 2004 gebruikte ze de ‘Wolfangel’ als partijlogo, een nazisymbool dat ook door SS’ers werd gebruikt. Vanaf 2004 vaart Svaboda een minder openlijk fascistische koers en is de partij te vergelijken met het Franse Front National en het Oostenrijkse FPÖ. Ze is vooral in het westen van Oekraïne populair. behaalde bij de laatste verkiezingen minder dan 5 procent van de Dat komt ook doordat de partijen slecht georganiseerd zijn en geen oligarchen en massamedia achter zich hebben. Maar de invloed van de verschillende ultra-nationalistische groepen in het land is veel groter.

Hoe gaan ze te werk?

In Kiev ontmoet ik Eduard Dolinsky, voorzitter van het Oekraïense Joodse comité. In een Libanees restaurant zit hij in een donker hoekje, want ook hij wordt bedreigd. Dolinsky: ‘Deze patriotten zijn gewapend, openlijk antisemitisch, sterk georganiseerd en infiltreren het politieke en maatschappelijke systeem. Zo worden hun ideeën steeds meer gemeengoed.’

Om dit te verduidelijken wijst hij naar de geschiedenis, die door de ultra-nationalisten in de loop van de oorlog in het oosten wordt Lees hier meer over het herschrijven van de geschiedenis. herschreven. Dolinsky: ‘Voorheen leerden we op school dat de nazi’s het ultieme kwaad waren en dat de Russen hen bestreden. Nu is het andersom: de Russen zijn het ultieme kwaad en Oekraïense verzetsstrijders die hen bestreden zijn de helden. Maar ze vertellen niet het hele verhaal, want zij werkten samen met de nazi’s en slachtten duizenden Joden en Polen af. Toch lijkt het er volgens Dolinsky op dat de organisatoren van extreemrechtse festivals hier vaak wel van op de hoogte zijn, en dit zelfs toejuichen. Zo wordt in Lviv een vierdaags festival georganiseerd ter ere van verzetsstrijder en nazi-collaborateur Roman Shukhevych, mede-uitvoerder van anti-Poolse etnische zuiveringen. Shukhevych werd geboren op 30 juni, maar het festival duurt van 30 juni tot 2 juli. Precies de data dat in 1943 een pogrom op etnische Polen plaatsvond waarbij ruim 7.000 Polen stierven. Volgens de organisatoren is dit toeval, zegt Dolinsky.

Dolinsky probeert dit bespreekbaar te maken. Hij publiceerde hierover in Lees hier het opiniestuk van Dolinsky in The New York Times. The New York Times en krijgt sindsdien vragen van journalisten van over de hele wereld. Maar in Oekraïne blijft het stil. Niemand is geïnteresseerd in zijn verhaal, terwijl hij na de president toch de enige Oekraïner is die in The New York Times heeft gepubliceerd, sombert hij.

Dus plaatst hij zijn waarschuwingen op Facebook: herinneringen aan pogroms, met swastika’s betatoeëerde neonazi’s aan het front, antisemitische uitspraken Parlementariër Nadia Savchenko, die een nationale held werd nadat ze als piloot gevangen werd genomen door Rusland, stelde op de nationale televisie dat Joden 80 procent van de macht bezitten, terwijl ze maar 2 procent van de bevolking uitmaken. een bericht van een gepensioneerde generaal die zegt dat hij alle Joden in het land wil vermoorden. Een veelgehoorde reactie: ‘Waarom richt je je niet op Rusland? Wat zij doen is toch veel erger?’

Waar leidt dit toe?

Het toegeven aan de eisen van ultra-nationalistische groepen is niet alleen wisselgeld voor de regering. Want het komt de regering niet slecht uit dat de oorlog voortduurt. Het leidt niet alleen af van de problemen in Lees hier meer over de status quo. het land, het geeft de overheid en de oligarchen ook tijd.

Die tijd gebruiken ze om hun zakken verder te vullen en hun bezittingen te beschermen. Want zolang de oorlog voortduurt, De oude machten zijn de oligarchen en politici. Ze hergroeperen zich door nieuwe bondgenootschappen te sluiten die hun positie in het huidige Oekraïne versterken. Dit doen ze deels achter de schermen (door geld en wapens te geven, in het geheim samen te werken met lokale leiders etc.). En daarvoor werken ze actief samen Lees hier meer over die samenwerkingen. met Zoals het neofascistische Azovbataljon en de ultra-nationalistische Rechtse Sector.

‘Er zijn zoveel op macht beluste mannen georganiseerd in gewapende groepen loyaal aan politieke partijen, dat ik vrees dat dit eindigt in een burgeroorlog’

Ultra-nationalistische vrijwilligersbataljons worden opgenomen in Zo probeert de overheid controle over de groepen te krijgen. Wat hierbij opvalt is dat verschillende groepen onder worden gebracht bij verschillende ministeries. Zo staat de Rechtse Sector onder bevel van het ministerie van Defensie, terwijl het Azovbataljon onder gezag van het ministerie van Binnenlandse Zaken staat. en voorzien van wapens en geld. Hun leiders nemen belangrijke posities binnen het staatsapparaat in. Private donoren, van gewone burgers tot oligarchen, steunen hen met geld, wapens, voedsel en voertuigen.

Dat is een gevaarlijke alliantie, legt socioloog Ishchenko uit. Leiders van vrijwilligersbataljons misbruiken hun machtspositie aan het front om er zelf beter van te worden, oligarchen gebruiken hun banden met gewapende groepen om zelf macht te Neem het opnemen van het openlijk neonazistische Azovbataljon door het ministerie van Binnenlandse zaken. Minister Arsen Avakov onderhield al voor Maidan banden met Azovoprichter Andriy Biletsky, een openlijke neonazi die net als Avakov uit de stad Kharkov komt. Biletsky staat nu aan het hoofd van de nationale politie (die onderdeel is van het ministerie van Binnenlandse Zaken) en Azovleden patrouilleren samen met de politie op straat. Avakov wordt ervan verdacht zijn banden met het Azovbataljon te gebruiken om zijn eigen politieke positie te versterken. sommige oligarchen zetten vrijwilligersbataljons in als hun persoonlijke knokploegen en voor Zo wordt parlementariër en politicus Ihor Kolomoisky ervan verdacht iets te maken te hebben met een aanval door gewapende mannen op een kantoor van het Oekraïense oliebedrijf UkrTransNafta in 2015. Dit zou een reactie zijn op het ontslaan van de baas van het bedrijf, tevens vriend van Kolomoisky, stelden twee parlementariërs. Na de aanval werd Kolomoisky onder druk van president Porosjenko ontslagen. Kolomoisky staat erom bekend veel geld te geven aan vrijwilligersbataljons rondom de stad Dnipropetrovsk en heeft nog steeds aanzienlijke politieke invloed.

Ishchenko: ‘Dat is hoe politiek hier werkt: iedereen gebruikt elkaar voor de eigen belangen. Maar het toelaten van ultra-nationalistische groepen is een bedreiging voor de burger, het algemene politieke klimaat en het regime zelf.’

Hij wrijft in zijn vermoeide gezicht als ik hem naar de toekomst vraag. ‘Het is moeilijk om voorspellingen te doen. Politieke ontwikkelingen in Oekraïne worden voor een groot deel bepaald door internationale ontwikkelingen. Wanneer er een werkbare internationale vreedzame oplossing voor de oorlog in het oosten komt, zal het beter worden.’

Hij vervolgt: ‘Zo niet, dan ben ik bang dat de competitie tussen internationale en interne oligarchen tot problemen zal leiden. Er zijn zoveel op macht beluste mannen georganiseerd in gewapende groepen die loyaal zijn aan bepaalde politieke partijen, dat ik vrees dat dit eindigt in een regelrechte burgeroorlog.’

Hoe serieus is die dreiging?

In het West-Oekraïense Uzhgorod ontmoet ik Volodymyr Bucha, lid van de De Rechtse Sector ( Pravyi Sektor) is een ultra-nationalistische politieke partij die als een parapluorganisatie fungeert voor allerlei extreemrechtse en neonazigroepen in het land, waaronder de nationaal conservatieve organisatie Tryzub, de nationalistische politieke partij UNA–UNSO, de neonazistische organisatie Social-National Assembly (vertrokken in 2014) en de paramilitaire tak White Hammer (geroyeerd in 2014), en de neonazistische paramilitaire organisatie C14 (vertrok in 2014). De Rechtse Sector wordt gezien als de best georganiseerde en meest actieve groep die tijdens Euromaidan tegen de politie vocht. De groep heeft ongeveer 10.000 leden, waarvan een deel vecht als vrijwilliger tegen pro-Russische separatisten in het oosten van het land. In maart tekenden de leden een ‘Nationaal Manifest’ met Svaboda en de politieke tak van Azov waarin onder andere werd voorgesteld de regering af te schaffen. een ultra-nationalistische organisatie die ontstond tijdens de protesten op Maidan. Ik spreek hem in een eetcafé aan de rand van de stad. Bier is gratis voor Bucha: hij is een lokale held.

Dat komt doordat hij in 2015 de wapens opnam tegen corrupte grensbewakers. Twee leden van de Rechtse Sector kwamen daarbij om, zeven anderen raakten Lees een bericht over dit incident in The Telegraph. gewond. Het leverde hem ruim drie jaar celstraf op en veel kritiek, maar hij heeft geen moment spijt. Volgens hem is een gewapende strijd tegen de overheid, en zo nodig de burgeroorlog die Ishchenko zo vreest, noodzakelijk.

Bucha: ‘Om de samenleving te veranderen moet het hele systeem veranderen. Iedereen binnen de overheid is corrupt. Ze willen alleen een beter leven voor zichzelf en houden iedere verandering tegen.’

Maar hoe bestrijd je de veel machtigere overheid en de oligarchen? ‘Zij hebben geld, maar geen motivatie. Wij hebben die motivatie wel omdat er voor ons geen andere optie is. Het is alles of niets,’ antwoordt hij zelfverzekerd.

Bucha’s mening wordt betwist, en veel Oekraïeners vrezen dat geweld tegen de eigen regering alleen maar tot meer problemen zal leiden. Voor een deel van de Rechtse Sector was dat genoeg reden om zich begin 2016 af te scheiden van de groep. Dat gematigdere deel hoopt de regering na de oorlog in het oosten geweldloos af te zetten.

Maar de overtuiging van Bucha wordt nog steeds De Rechtse Sector ondertekende afgelopen maart nog een ‘Nationaal Manifest.’ Hierin benadrukken de leden dat ze de president en de oligarchen in het land willen afzetten en geen onderdeel willen zijn van de EU. Ook de ultra-nationalistische politieke partij en de politieke tak van het neonazistische Azovbataljon tekenden het manifest. Bucha ziet het als zijn verplichting om tot het einde door te vechten, ook al leidt dat tot een burgeroorlog. Dat moet leiden tot zijn droom: een Oekraïne voor Oekraïners, los van Russische en Europese invloed.

Hij weet goed in welk krachtenveld hij opereert. Als het nodig is (tijdelijk) strategisch samen te werken met neonazistische groepen, of zelfs steenrijke olichargen, dan is dat voor hem geen probleem. Zolang ze hetzelfde doel nastreven - het afbreken van het systeem - maakt het niet uit, zegt hij.

Hoe loopt dit af?

Die houding is volgens Ishchenko kenmerkend voor veel patriottische Oekraïeners. ‘Ze zien zichzelf niet als fascistisch, neonazistisch of al die andere extremen. Maar ze zijn erg intolerant en onwetend over wat er nu gaande is.’

Ishchenko geeft voorbeelden: ‘Gewapende neonazi’s aan het front vinden ze prima zolang ze maar aan de kant van Oekraïne vechten. Aanvallen op personen die ervan worden beschuldigd pro-Russisch te zijn, zijn voor hen geen probleem. Dat kritische journalisten worden opgepakt en mediastations van de oppositie worden aangevallen wordt geaccepteerd.’

Openlijke neonazi’s verdedigen het land aan het oostfront, ze patrouilleren samen met de politie op straat en worden vereerd als helden

Maar precies dat is een groot gevaar, zegt hij: ‘Oekraïne wordt van binnenuit bedreigd. Door ultra-nationalisten toe te laten in de politiek, publieke instanties, het leger en de politie wordt een gevaarlijk precedent geschapen. Want wie stopt hen wanneer ze machtige bondgenoten in de overheid hebben en een groot deel van de Oekraïense bevolking op zijn minst tolerant is voor hun agenda?’

Hij zucht. Voor zijn waarschuwing is in het huidige Oekraïne geen plaats, meent hij. Zijn het geen wetten die hem inperken, dan is het wel geweld. En dat is waar hij vier jaar geleden op Maidan juist tegen demonstreerde.

En zo blijven nationalisten ongestoord de geschiedenis herschrijven, scholen bezoeken, jeugdkampen organiseren. Openlijke neonazi’s verdedigen het land aan het oostfront, ze patrouilleren samen met de politie op straat en worden vereerd als helden. Zo ontstaat een nieuwe generatie nationalisten.

Kan het ook anders? Er moeten serieuze onderzoeken komen naar misdaden door ultra-nationalisten, vindt Ishchenko. Er moet ruimte zijn om kritisch te denken. Maar of die er op tijd komt, betwijfelt hij: ‘Ik groeide op en geloofde dat een positieve toekomst mogelijk was. Nu zie ik dat niet meer.’

Lees ook:

Krijgt het neofascisme Oekraïne in zijn greep? Ik ga het uitzoeken De oorlog in Oekraïne lijkt volledig op slot te zitten, maar onder de oppervlakte groeit een neofascistische beweging. Ik reis naar het land met de vraag: wat betekent dit voor zijn toekomst? Lees mijn oproep hier terug Volgens deze politica kunnen we de vluchtelingencrisis wél aanpakken De oplossingen voor de vluchtelingencrisis zijn in wezen eenvoudig, vindt Europarlementariër Kati Piri. Alleen zo verdrietig dat de EU-leiders er niet van willen weten. Lees het interview van Tomas Vanheste hier terug

Facebook
Twitter
LinkedIn
Whatsapp
E-mail