‘We hebben een nieuwe dialoog nodig over hoe we de toekomst van de planeet vormgeven.’

Dat twitterde – het account van paus Franciscus – op 18 juni aan zijn bijna 6,5 miljoen volgers. Het was de dag waarop hij zijn over het milieu

De encycliek, vertaalt de christelijke milieuleer naar hedendaagse context. Het resultaat is opzienbarend: de paus blijkt een klimaatactivist. Hij roept op tot actie en dialoog. En hij heeft daarbij iets te bieden wat het klimaatdebat tot op heden ontbeert: een taal van schuld én verlossing. Een taal van hoop.

Hoewel het bepaald is dat de kerk zich over het milieu uitlaat, is een encycliek van deze en nog niet eerder gepubliceerd. Het document zal binnen de rooms-katholieke kerk worden gebruikt als basis voor preken, maar is ook nadrukkelijk gericht aan Wat kunnen we erin lezen?

Een verhaal waarin alles met elkaar samenhangt

‘Het geweld dat bestaat in het hart van de mens, verwond door de zonde, uit zich ook in de ziekte die we zien in de aarde, in het water, de lucht en in levende wezens.’

Dat is het uitgangspunt: we hebben een probleem.

De paus beschrijft uitgebreid de crises waar we nu in verkeren: vervuiling, zeespiegelstijging, verzuring van de oceanen, zoetwaterschaarste, ontbossing enzovoort. Hij onderschrijft die erop wijst dat we een ‘onrustbarende opwarming’ van de aarde meemaken. We moeten fossiele brandstoffen als kolen en olie zo snel mogelijk achter ons laten. En we moeten inzien dat op deze wereld alles met elkaar samenhangt en dat we (Het woord ‘liefde’ komt in de Engelse versie voor.)

Franciscus hekelt het consumentisme en de wegwerpcultuur, de ‘cult van ongebreidelde menselijke macht’ en het relativisme van de moderne mens

De paus zou de paus niet zijn als hij geen schuldigen zou aanwijzen. De encycliek is doorspekt van de technologie- en kapitalismekritiek. Franciscus hekelt het consumentisme en de wegwerpcultuur, de ‘cult van ongebreidelde menselijke macht’ en het relativisme van de moderne mens, die ‘alles wat het eigenbelang niet dient als irrelevant wegzet.’ Hij haalt hard uit naar christenen die de natuur en maakt

Verder doet hij een hoop dingen die je niet verwacht van een paus – zo bespreekt hij zijn ideeën over architectuur, stedenbouw en transport – en helaas doet hij ook dingen die je juist wel van een paus verwacht, zoals uithalen naar en

Er valt ongelofelijk veel over Laudato Si’ te zeggen en er valt evenveel tegenin te brengen. Niet iedereen zal de encycliek (willen) lezen. Maar via de kerk zullen wereldwijd met deze ‘doctrine’ in aanraking komen. Het leek me daarom wel gepast om de belangrijkste stellingen van de paus eens op een rij te zetten. Daarna laat ik zien waarom de encycliek, in ‘misschien wel een grotere impact zal hebben dan de klimaatonderhandelingen in Parijs.’

Een weidegrond in Texas, uit de serie ‘Feedlots’ van fotograaf Mishka Henner.

Een weidegrond in Texas, uit de serie ‘Feedlots’ van fotograaf Mishka Henner.

Stelling 1. De markt en technologie gaan het probleem niet oplossen

Sommige mensen geloven dat economische groei en technologie alle milieuproblemen oplossen, schrijft de paus. Ze betogen zelfs dat honger en armoede door groei zullen worden weggenomen.

Dat is onzin, schrijft de paus. De wereldeconomie heeft ons veel goederen en welvaart gebracht, maar ze is ‘niet in staat gebleken om respect voor het milieu te verzekeren.’ Het model van privaat eigendom en handel is zelfs ‘structureel pervers’, omdat het armen ervan weerhoudt hun vitale behoeftes te vervullen.​ We konden lang doen alsof dat niet ‘ons’ probleem was, maar klimaatverandering drukt ons met de neus op de feiten: dit economische model werkt niet, het

We moeten de ‘magische conceptie van de markt,’ die suggereert dat problemen eenvoudigweg kunnen worden opgelost’ door meer groei en meer winst, ‘Alles wat kwetsbaar is, zoals het milieu, is weerloos tegenover de belangen van een vergoddelijkte markt.’

Moderne technologie komt er al niet veel beter vanaf. De paus erkent dat technologie veel vooruitgang heeft gebracht, maar onze morele ontwikkeling is daar Vooralsnog is technologie ook niet in staat gebleken om de ernstigste milieu- en sociale problematiek

De paus keert zich tegen het ‘irrationele vertrouwen’ in vooruitgang door een combinatie van economische groei en technologische wonderen . Deze ‘alliantie […] zet uiteindelijk alles buitenspel dat haar onmiddellijke belangen niet behartigt,’

Stelling 2. Onze lifestyle is deel van het probleem

Mensen worden maar al te snel opgeslokt door een ‘wervelwind van onnodige’ consumptie die samengaat met een ‘vervelende eentonigheid’, schrijft Franciscus, en ‘hoe leger het hart,’ hoe hebberiger de mens. Hij hekelt iedereen die maar de hele tijd razend druk is, of opgeslokt wordt door ‘the cult of appearences’ en daardoor geen aandacht meer heeft voor de natuur. We leven te snel, we leven in een tijdperk van lawaai en afleiding en information overload.

Ons huidige consumptieniveau is simpelweg niet te handhaven. ‘De aarde, ons gemeenschappelijke huis, begint steeds meer te lijken op Het tempo van consumptie, verspilling en verandering van de leefomgeving gaat de spankracht van de aarde zo ver te buiten, dat ‘onze hedendaagse lifestyle, onduurzaam als die is, alleen nog catastrofe kan veroorzaken.’

We kunnen hierover niet langer doen, schrijft Franciscus, er moet een einde komen aan onze ‘vrolijke roekeloosheid.’ Hoe kunnen we rustig slapen als onze consumptie de armen en de toekomstige generaties berooft van wat ze nodig hebben om te overleven? Instemmend citeert Franciscus zijn voorganger Benedictus, die stelde dat het ‘goed zou zijn als mensen zich zouden realiseren dat iets kopen altijd een morele – en niet louter een economische – handeling is.’

Franciscus trekt de verregaande conclusie die de twee bovenstaande stellingen impliceren: iedere poging om de wereld te beschermen en te verbeteren vraagt om ingrijpende veranderingen van ‘lifestyles, modellen van productie en consumptie, en de gevestigde machtsstructuren die hedendaagse samenlevingen besturen.’

Wie dat niet had verwacht van de paus: er komt nog meer.

Een weidegrond in Texas, uit de serie ‘Feedlots’ van fotograaf Mishka Henner.

Een weidegrond in Texas, uit de serie ‘Feedlots’ van fotograaf Mishka Henner.

Stelling 3. De rijke landen moeten hun schuld terugbetalen

Franciscus als paus Hij maakt zich ook in deze encycliek hard voor de kwetsbaarsten, omdat zij bovenal de dupe worden van de huidige milieu- en klimaatproblematiek. Waterschaarste treft bijvoorbeeld vooral de armen die geen flesjes water kunnen betalen. En toenemende droogte als gevolg van klimaatverandering treft vooral

‘Dezelfde manier van denken die radicale oplossingen tegen klimaatverandering in de weg staat, staat ook de beëindiging van armoede in de weg’

De crises van armoede en het milieu zijn dus is dezelfde manier van denken die geen ruimte laat voor de zorg voor de kwetsbaarste leden van de samenleving,’ schrijft hij. Wie de nadruk legt op succes en zelfvoorzienendheid, heeft weinig tijd om te investeren in de tragen, de zwakken of de minder getalenteerden, schrijft de paus. ‘Dezelfde manier van denken die radicale oplossingen tegen klimaatverandering in de weg staat, staat ook de beëindiging van armoede in de weg.’

We moeten ons dus realiseren dat ‘een werkelijk ecologische benadering altijd een sociale benadering wordt; [zo’n benadering] moet vragen van rechtvaardigheid integreren in het debat over het milieu, zodat we zowel de roep van de aarde, als de roep van de armen horen,’ schrijft de paus.

De rijke landen hebben een uitstaan bij de arme landen: zij hebben de grootste bijdrage geleverd aan klimaatverandering en dus moeten zij ook de Een van de concrete gevolgen? ‘De rijke landen moeten hun consumptie van fossiele energie sterk terugbrengen en ze moeten arme landen helpen bij het ontwikkelen van beleid en programma’s voor duurzame ontwikkeling.’

Stelling 4. We hebben een morele kentering nodig

‘De paus pleit voor een integrale ecologie,’ zei bisschop Gerard de Korte bij de Nederlandse presentatie van de encycliek, ‘waarin zorg voor de schepping verbonden is met zorg voor de armen. [...] Respect voor de schepping gaat ook over de ontwikkeling van wie en

Franciscus wil vooral duidelijk maken dat we Hij prijst de mensen die offers brengen om de aarde of de armen te helpen. Hij predikt het principe van en van ‘minder is meer.’ Met instemming haalt hij de aan, die ons vraagt om ‘consumptie te vervangen door opoffering, hebzucht door vrijgevigheid, spilzucht door de bereidheid te delen.’ Daarin zou een bevrijding van angst, inhaligheid en dwang liggen.

Dit is geen oefening in zichzelf. Volgens Franciscus kunnen we de economie en technologie pas voor alle mensen én de aarde laten werken als we deze morele kentering hebben doorgemaakt. ‘De verwerping van iedere vorm van egocentrisme en zelf-absorptie [is] essentieel als we werkelijk voor onze broeders en zusters en voor het milieu willen zorgen,’ schrijft Franciscus.

We moeten een nieuwe manier van denken ontwikkelen die weerstand biedt aan het dominante technocratische paradigma, schrijft de paus. Doen we dat niet, dan zullen zelfs de beste ecologische initiatieven verstrikt raken in de globale logica die ons nu juist in de problemen heeft gebracht. We moeten en voorkomen

De paus heeft met deze encycliek luid en duidelijk gesproken, en dat heeft op zichzelf al ‘Dit is de eerste keer dat een persoon van grote autoriteit in onze globale cultuur de schaal en diepte van onze [klimaat]crisis en de gevolgen daarvan voor wat het betekent om mens te zijn, heeft benoemd,’ aldus klimaatactivist in The New York Review of Books.

Een weidegrond in Texas, uit de serie ‘Feedlots’ van fotograaf Mishka Henner.

Een weidegrond in Texas, uit de serie ‘Feedlots’ van fotograaf Mishka Henner.

Heeft de paus ook oplossingen?

Bijna iedereen krijgt in deze encycliek de wind van voren. ‘De paus bekritiseert de instrumenten die veel milieuorganisaties en bijna alle economen als de meest effectieve maatregelen zien om klimaatverandering in te perken,’ in The New Yorker. Hij wil bijvoorbeeld niets weten van een wereldwijde CO2-belasting (omdat armen daar ook aan mee zouden moeten betalen). Hij schrijft dat overbevolking het probleem terwijl daar

De praktische oplossingen die hij wél biedt, zijn weinig inspirerend. Franciscus pleit bijvoorbeeld voor afvalscheiding, recycling, carpooling en de lichten uitdoen De paus schrijft bovendien dat we ‘sterkere en efficiëntere internationale instituties’ nodig hebben om tegenwicht te bieden tegen de multinationals en hun marktdenken. Niet bepaald vernieuwend. En dit terwijl de kerk zelf

De paus vertelt het verhaal van klimaatverandering in termen van schuld, zonde, overmoed, hebzucht én hun tegendeel: vergeving, eenvoud, terughoudendheid, liefde

Toch maakt het zijn encycliek niet nutteloos. De paus heeft met zijn encycliek opgeroepen tot een ‘nieuwe dialoog.’ Wat zou de rooms-katholieke kerk kunnen toevoegen in een collectieve dialoog over klimaatverandering, over het milieu, over de toekomst van de planeet?

Het antwoord: een morele taal. De wetenschappelijke feiten over het veranderende klimaat hebben de wereld tot nu toe onvoldoende in beweging gebracht. De paus vertelt het verhaal van ecologische rampen en klimaatverandering in termen van schuld, zonde, overmoed, hebzucht én hun tegendeel: vergeving, eenvoud, terughoudendheid, liefde.

Het is een vocabulaire dat de aandacht ‘verlegt van de macro-oplossingen van klimaatconferenties, naar de persoonlijke ethiek van rentmeesterschap’, zoals Dat is een welkome verschuiving in het klimaatdebat, dat nu veel te veel wordt beheerst door afstandelijke verhandelingen over emissiehandel, kosten-batenanalyses en CO2-belastingen.

De invloed van de paus

Maar zulke woorden hebben uiteindelijk alleen effect als ze komen van iemand met invloed. Bereik is het probleem niet: via de kerk zullen 1,2 miljard gelovigen de boodschap vernemen. De Nederlandse kerk zal ‘de grote thema’s van de encycliek in haar contacten met politici, in de wetenschappelijke wereld, werkgevers en met vakbonden onder de aandacht brengen,’ zei bisschop De Korte na de presentatie van Laudato Si’. In andere landen zijn de effecten van die lobby en is dat de encycliek in een land als Brazilië – waar Franciscus is – grote invloed zal hebben.

Maar bereikt Franciscus wel de juiste mensen?

Geen van de vier grootste uitstoters van broeikasgassen – China, de VS, India en Rusland – heeft een rooms-katholieke meerderheid, analyseerde journalist Ben Adler in ‘Rusland, India en Japan hebben allemaal zorgwekkende signalen afgegeven over hun inzet bij de klimaatonderhandelingen in Parijs deze herfst,’ schrijft Adler. ‘Er is geen reden om aan te nemen dat de visie van de paus daar iets aan verandert.’

Maar ook zonder een rooms-katholieke meerderheid kan de invloed van de paus aanzienlijk zijn. Zijn pleidooi gaat in de kern over rechtvaardigheid en het goede leven, en daarmee kan hij gelovigen én niet gelovigen inspireren, zoals ook met

‘Een charismatische paus die met ernst over het klimaatprobleem praat, kan impact hebben op veel mensen, analyseerde Want de paus kan iets spreken ‘We moeten over de integriteit van menselijk leven durven spreken,’ schrijft de paus, ‘of the need to promote and unify all the great values.’

Hij lijkt daarvoor de aangewezen persoon. Paus Franciscus is bijzonder populair, Geen wonder dat er met bijzonder veel enthousiasme door ngo’s zoals en en door de en Kapitalisme kan alleen blijven bestaan, The Financial Times na het lezen van de encycliek, als het niet ten koste van de planeet en groeiende ongelijkheid gaat.

De paus smeedt zelf onverwachte coalities om zijn invloed te vergroten. Zo nodigde hij klimaatactivist Naomi Klein uit voor Klein zelf had toen dat ze denkt dat de invloed van de encycliek enorm zal zijn, vooral in de aanloop naar de klimaattop in Parijs later dit jaar. kunnen de encycliek gebruiken, verwacht Klein, om extra druk te zetten op de politiek. Ze wees er bovendien op dat de encycliek ook slecht nieuws is voor die de Bijbel gebruiken om hun passieve reactie op het klimaatprobleem te Hen slaat de paus de munitie

Een weidegrond in Texas, uit de serie ‘Feedlots’ van fotograaf Mishka Henner.

Een weidegrond in Texas, uit de serie ‘Feedlots’ van fotograaf Mishka Henner.

Een narratief van hoop

En de kerk heeft nog iets. Het werd benoemd door journalist Andrew Brown in Niemand hoort graag dat hij verantwoordelijk is voor de milieuproblemen in de wereld, zei Brown. Maar religies hebben daar een narratief voor: ‘je was een zondaar en nu ben je vergeven [...] Het is gemakkelijker voor religieuze leiders om mensen te veroordelen zonder ze af te schrikken, omdat ze altijd een uitweg bieden,’ aldus Brown. Ze bieden hoop.

Wat politici en de milieubeweging doorgaans niet durven – tegen mensen zeggen dat ze misschien minder moeten consumeren, dat niet alles hetzelfde kan blijven – dat zegt de paus hard en herhaaldelijk. Het post-industriële tijdperk zal waarschijnlijk de geschiedenis ingaan als buitengewoon onverantwoordelijk, schrijft de paus. Maar we mogen hopen dat de mensheid aan het begin van de eenentwintigste eeuw in staat bleek ‘genereus de schouders onder zijn verantwoordelijkheden te zetten,’ schrijft de paus. ‘Mensen zijn tot het ergste in staat, maar ze kunnen ook boven zichzelf uitstijgen, opnieuw kiezen wat goed is, en

Amerikaanse megastallen De foto's bij dit stuk komen uit de fotoserie 'Feedlots' van Mishka Henner. Deze feedlots in Texas zijn megastallen in de openlucht. Henner ontdekte ze op satellietbeelden. Door de gigantische hoeveelheden urine, mest en restafval die er - naast vlees - worden geproduceerd groeit er geen groen meer. De koeien eten mais en door de omstandigheden waarin ze leven krijgen ze antibiotica toegediend. Met deze serie won Henner de Prix Pictet, een belangrijke prijs voor fotografie over duurzaamheid. Kijk hier voor deze en andere series van Mishka Henner

Lees ook:

De rechter dwingt de Nederlandse staat tot méér klimaatactie. Met mogelijk revolutionaire gevolgen De Nederlandse staat is vandaag door de rechter verplicht om de uitstoot van broeikasgassen met 25 procent terug te dringen in 2020. Het kan een revolutionaire uitspraak blijken te zijn. Ik volgde deze zaak vanaf het begin en vertel over de achtergrond ervan, waarom de staat er niet blij mee is en wat de wereldwijde gevolgen kunnen zijn. Lees hier het derde verhaal in de serie Wat waren de precieze overwegingen van de rechter in de klimaatzaak? Het Nederlandse klimaatbeleid is niet afdoende, oordeelde de rechter woensdag. Hij verplichtte de staat tot een emissiereductie van 25 procent in 2020. Hoe kwam hij tot zijn oordeel? Hier de precieze argumenten en conclusies op een rij. Lees hier de explainer terug Hoe duurzaamheid een duurzame samenleving in de weg staat (en wat eraan te doen) Het hedendaagse energiesysteem moet op de schop als we gevaarlijke klimaatverandering willen voorkomen. Maar hoe ziet een alternatief systeem eruit en hoe komen we daar? Hoogleraar Derk Loorbach onderzoekt de omwenteling van maatschappelijke systemen. Dit zijn zijn belangrijkste inzichten. Lees het stuk hier terug China pakt zijn kolenverslaving aan (en nog vier hoopvolle ontwikkelingen voor het klimaat) Hoe snel kan de wereld in beweging komen om het klimaatprobleem effectief aan te pakken? De laatste weken heb ik het gevoel dat het weleens sneller zou kunnen gaan dan we tot voor kort voor mogelijk hielden. Een overzicht van enkele veelbelovende ontwikkelingen. Lees het stuk hier terug