Satellietbeeld van Crater Lake National Park (Oregon, VS) gemaakt door de Operational Land Imager, een scanner gekoppeld aan LandSat 8 dat verschillende delen van het infraroodspectrum vastlegt en zo landgebruik op aarde in beeld brengt. Foto: NASA

‘Het lijkt misschien onmogelijk je voor te stellen dat een technologisch geavanceerde samenleving ervoor zou kunnen kiezen om zichzelf te vernietigen. Maar dat is wat we nu aan het doen zijn.’

Met die woorden besluit de gerespecteerde milieujournalist Elizabeth Kolbert haar boek Field Notes from a Catastrophe. In een Hier lees je Kolberts recente verhaal uit The New Yorker: The Weight of the World. recent Het was om precies te zijn een profiel van Christina Figueres, de secretaris van de klimaatonderhandelingen van de VN. Lees dit verhaal als je wilt begrijpen wat er op de klimaattop in Parijs gaat gebeuren, schreef ik onlangs toen ik dit verhaal tipte. '[Figueres] vliegt de wereld rond om de geesten rijp te maken voor een nieuw akkoord in Parijs in december (en passant vertelt Kolbert daarover alles wat je moet weten). Haar strategie is een self-fullfulling prophecy: ze zegt nu al dát het akkoord er komt, in de hoop dat de wereldleiders dan vanzelf mee gaan doen. ‘Onmogelijk is geen feit maar een mentaliteit,’ aldus een motto in haar kantoor. Ze rekent er al lang niet meer op dat we de opwarming onder twee graden kunnen houden – wie eigenlijk nog wel? – maar van vertwijfeling is bij Figueres geen spoor. Haar volharding, optimisme en analyse van wat ze een ontwakend ‘planetair bewustzijn’ noemt, is inspirerend en overtuigend.’ in The New Yorker balt Kolbert het risico van klimaatverandering nog sterker samen: ‘global collapse’ - wereldwijde ineenstorting.

Vorige maand begon ik een serie over doemdenken in het klimaatdebat. Ik toonde Lees hier de aftrap van mijn serie verhalen over doemdenken in het klimaatdebat. de clichés van het Apocaholisme is een samentrekking van apocalyps en alcoholisme: de term is (voor zover ik kan nagaan) bedacht door de bioloog Peter Kareiva en verwijst naar het zwelgen in doemscenario’s en het einde der tijden dat ons tegelijkertijd angst aanjaagt en aantrekt, niet veel anders dan bij een kind dat in gelijke mate wordt aangetrokken en afgestoten door een griezelverhaal. en Lees hier mijn verhaal over al die keren dat de wereld niet ten einde kwam. plaatste het hedendaagse debat in historisch perspectief. Nu is het tijd om een belangrijke achterliggende vraag te beantwoorden. In hoeverre kan klimaatverandering echt bijdragen aan een wereldwijde catastrofe?

Genoeg reden om onderzoek te doen naar de worstcasescenario’s van de klimaatverandering. Die zien er niet goed uit. En toch is er hoop. Geef me zeven vragen en ik praat je bij.

1. Om op te warmen: wat zijn ook alweer de gevolgen van klimaatverandering?

De gevolgen van klimaatverandering zijn wereldwijd al waarneembaar. Het Het Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) is een wetenschappelijk orgaan dat in 1988 werd opgericht door de Verenigde Naties. Bij het IPCC zijn honderden experts van over de hele wereld aangesloten. Zij doen niet zelf onderzoek naar klimaatverandering, maar overzien de vele honderden studies die de klimaatwetenschap voortbrengt. Om de vijf à zes jaar publiceert het IPCC een assessment van alle literatuur over het klimaatprobleem. Het laatste rapport stamt uit 2013 en 2014. Zie voor alle conclusies van het IPCC het vijfde assessment-rapport. vat het duidelijk samen: ‘De atmosfeer en de oceaan zijn opgewarmd, de hoeveelheid sneeuw en ijs is afgenomen en de zeespiegel is gestegen.’ De meeste effecten van klimaatverandering treden geleidelijk op. Denk aan de ‘De oceanen zullen verder opwarmen en verzuren, met negatieve gevolgen voor biodiversiteit, koraalriffen en de visserijsector,’ schrijven de onderzoeksinstituten KNMI en PBL in hun samenvatting van het meest recente IPCC-rapport. ‘Wereldwijd is, mede door klimaatverandering, één vijfde van het koraal afgestorven,’ schrijven IPCC en KNMI op basis van het IPCC. het smelten van gletsjers, de toenemende druk op ecosystemen en Volgens sommige wetenschappers is liefst één vijfde van alle zoogdieren, één achtste van alle vogels en één derde van alle koralen met uitsterven bedreigd. het groeiende risico dat soorten uitsterven.

De kans op weersextremen wordt door klimaatverandering Volgens het IPCC zijn er sterke aanwijzingen dat het aantal hittegolven door klimaatverandering toeneemt. Voor de toename van andere weersextremen bestaat vooralsnog beperkt bewijs, zo concludeert het IPCC in deel twee van haar laatste assessment (p. 219) - zie de verwijzing in de marge van dit artikel voor het volledige rapport. Dat het IPCC nog niet met grote zekerheid kan stellen in hoeverre weersextremen veranderen door klimaatverandering, heeft te maken met beperkte data en ‘inconsistenties tussen studies, regio’s en/of in seizoenen.’ Lees in The Washington Post meer over ‘the subtle — but very real — link between global warming and extreme weather events.’ groter. Denk aan stormen, overstromingen, Hier een voorbeeld van zo’n hittegolf, onlangs in India. hittegolven en lange periodes van Hier lees je over de droogte in Californië, die nu al vier jaar aanhoudt. droogte. ‘In tropische gebieden, vooral in Afrika, zal de voedselvoorziening [hierdoor] verder onder druk komen te staan,’ aldus Hier vind je een samenvatting van het vijfde IPCC-assessment en een vertaling naar Nederland door onderzoeksinstituten KNMI en PBL. een Nederlandse samenvatting van het recentste IPCC-rapport. ‘Op veel plekken in de wereld zal de vraag naar water voor irrigatie groter worden dan de hoeveelheid water die daarvoor Mother Jones maakte laatst een kaart van plekken op aarde waar het water nu al opraakt. beschikbaar is.’

Door klimaatverandering veroorzaakte droogte heeft bijgedragen aan het conflict in Syrië

Het Amerikaanse leger Hier lees je de recente factsheet van het Pentagon over klimaatverandering. beschouwt klimaatverandering daarom als threat-multiplier die bestaande penibele situaties verergert en in toenemende mate bijdraagt aan natuurrampen, vluchtelingenstromen en conflicten over voedsel en water. ‘Regionaal en lokaal kunnen er behoorlijke ontwrichtingen optreden,’ zegt klimatoloog Rob van Dorland van het KNMI. Er is bijvoorbeeld al behoorlijk wat Deze paper (gepubliceerd in PNAS) behandelt het verband tussen de droogte en het conflict in Syrië. bewijs dat mede door klimaatverandering veroorzaakte droogte The Guardian deed eerder ook verslag van het onderzoek naar het verband tussen droogte en het conflict in Syrië. heeft Dit artikel gaat over de opvattingen van het Amerikaanse leger over klimaatverandering, en over het verband tussen droogte en het conflict in Syrië. bijgedragen aan het conflict in Syrië.

Omdat 10 procent van de wereldbevolking in kustgebieden woont, is toenemende zeespiegelstijging een van de grootste risico’s. Als de uitstoot van broeikasgassen Dit staat bij het IPCC bekend als ‘het RCP 8.5-scenario’. stelt het IPCC dat de zeespiegel tegen 2100 ‘Waarschijnlijk’ betekent hier: een kans van 66 procent. tussen de 52 en 98 centimeter zal zijn gestegen. Voor de bewoners van Bekijk hier een fotoserie over eilandstaten in de Stille Oceaan die bedreigd worden door klimaatverandering. eilandstaten in Bekijk over de bedreigde eilandstaten bijvoorbeeld de film There Once Was An Island. de Stille Oceaan kan dat al het einde van de wereld zoals ze die kennen betekenen.

Buiten de ‘waarschijnlijke’ voorspellingen van het IPCC zijn er meer en minder verontrustende scenario’s Aangezien ik hier onderzoek doe naar de worstcasescenario’s, presenteer ik de uitkomsten van Hansens onderzoek naast die van het IPCC. Het is hierbij belangrijk te weten dat Hansen bekend staat als alarmist, wiens onderzoek ver buiten de ‘conventionele’ bandbreedte van het IPCC valt. Hoe waarschijnlijk zijn voorspellingen zijn, bespreek ik verderop in het artikel. De bekende klimaatwetenschapper James Hansen is ongeveer de bekendste klimaatwetenschapper op aarde. Hij stond jarenlang aan het hoofd van het onderzoeksinstituut van de NASA. Al in 1988 getuigde hij voor het Amerikaanse congres over de gevaren van klimaatverandering, waarmee het probleem voor het eerst duidelijk op de publieke agenda kwam te staan. In april 2013 verliet Hansen de NASA, omdat hij een meer activistische rol wilde gaan spelen in het klimaatdebat. komt op basis van Hier vind je de nieuwe studie van James Hansen en zestien collega’s. nieuw onderzoek tot een schatting van ‘enkele meters’ mogelijk al Hansen baseerde zich onder meer op onderzoek naar prehistorische klimaatveranderingen en op fenomenen die wetenschappers nu waarnemen en die suggereren dat conventionele klimaatmodellen te conservatief zijn. Een voorbeeld: ten zuiden van Groenland koelt de oceaan momenteel af als gevolg van snel smeltend ijs dat zijn weg vindt naar de zee. Andere delen van de oceaan warmen door het broeikaseffect juist sneller op. Het gevolg van de combinatie van warmere én koudere stromingen? Sterkere stormen en snellere zeespiegelstijging. Conventionele klimaatmodellen zouden te weinig rekening houden met dit soort effecten. De mogelijke gevolgen volgens Hansen? Een zeespiegel die tien keer zo snel stijgt als eerder voorspeld, met volksverhuizingen en economische chaos tot gevolg. Kuststeden zoals New York, Tokyo en Amsterdam zouden nog maar een paar decennia bewoonbaar zijn. ‘Het is niet moeilijk je in te beelden,’ schrijven de onderzoekers, ‘dat de conflicten die voortvloeien uit gedwongen migratie en economische instorting de planeet mogelijk onbestuurbaar zullen maken, dat ze het weefsel van de beschaving zullen bedreigen.’ Volgens onderzoekers van de NASA zullen de broeikasgassen die we nu al hebben uitgestoten zorgen voor een zeespiegelstijging van ten minste drie meter. ‘Maar we weten niet of dat binnen een eeuw zal optreden of langer zal duren,’ De NASA deed onderzoek naar de zeespiegelstijging: hoe veel wordt het en wanneer gaat het plaatsvinden? aldus Steve Nerem van de Universiteit van Colorado.

De zeespiegelstijging zal na 2100 in ieder geval Dat komt doordat het klimaatsysteem erg traag reageert op temperatuurveranderingen. ‘Het belangrijkste antropogene broeikasgas CO2 heeft in de atmosfeer namelijk een levensduur van meer dan honderd jaar. Dit betekent dat zelfs als de door de mens veroorzaakte uitstoot van broeikasgassen volledig is gestopt, het nog vele eeuwen warmer zal blijven, tenzij de CO2 actief uit de atmosfeer wordt gehaald,’ schrijven onderzoeksinstituten PBL en KNMI in hun Nederlandse vertaling van het meest recente IPCC-rapport. ‘Het kan wel 1.000 jaar duren voordat de hoeveelheid broeikasgassen in de atmosfeer weer in balans is met de omvang van de ijskappen en de hoogte van de zeespiegel,’ zegt Van Dorland.

2. Wordt de opwarming van de aarde ‘gevaarlijk’ voor mensen?

De internationale gemeenschap heeft vijf jaar geleden in Cancún Het doel van het VN-klimaatverdrag uit 1992 is om ‘gevaarlijke’ menselijke beïnvloeding van het klimaat te voorkomen. ‘De [later, JM] afgesproken 2°C-doelstelling is de uitkomst van een beleidsmatige afweging tussen de aanvaardbaarheid van de verwachte gevolgen en de kosten van het vermijden ervan,’ schrijven de onderzoeksinstituten KNMI en PBL in de Nederlandse vertaling van het meest recente IPCC-rapport. ‘Twee graden’ is dus een politieke doelstelling, geen natuurlijk gegeven. dat klimaatverandering ‘gevaarlijk’ wordt vanaf een opwarming van twee graden Celsius. Maar het is helaas bepaald Hier lees je een waarschuwing van klimaatexperts dat zelfs een twee graden-doelstelling ‘gevaarlijk’ en destabiliserend uit kan pakken. niet gezegd dat opwarming onder de twee graden Klimaatexperts van de website Realclimate.org schreven al in 2009: ‘We feel compelled to note that even a ‘moderate’ warming of 2°C stands a strong chance of provoking drought and storm responses that could challenge civilized society, leading potentially to the conflict and suffering that go with failed states and mass migrations.’ Rob van Dorland van het KNMI zegt: ‘De problemen nemen toe naarmate de temperatuur toeneemt. Het is niet zo dat je beneden die twee graden geen problemen hebt en daarboven opeens wel. '

‘Het is een glijdende schaal,’ zegt Rob van Dorland. ‘Gebieden rond de evenaar krijgen al veel eerder last dan landen op hogere breedtegraden. Naarmate de temperatuur stijgt, neemt het gebied dat echt nadeel ondervindt van klimaatverandering toe.’

Volgens het IPCC lopen Onder ‘unieke en bedreigde systemen’ verstaat het IPCC niet alleen zaken als koraalriffen, kwetsbare ecosystemen en gletsjers, maar ook (de culturen van) inheemse gemeenschappen die door klimaatverandering worden bedreigd. al een hoog extra risico bij een opwarming van twee graden, terwijl het risico op ‘grootschalige onomkeerbare gebeurtenissen’ dan nog ‘matig’ is. Ook als de opwarming beperkt blijft tot twee graden, zullen de ijskappen de komende eeuwen blijven smelten, met als gevolg mogelijk Dat blijkt uit onderzoek van de ijsonderzoeker Eelco Rohling, gepubliceerd in Nature. een meter zeespiegelstijging per honderd jaar.

De uiteindelijke temperatuurstijging hangt af van de stijging van de concentratie van broeikasgassen. Volgens de ‘beste inschattingen’ van het IPCC hebben we een kans van 66 procent dat de opwarming van de aarde onder de twee graden blijft als de hoeveelheid broeikasgassen in de atmosfeer in 2100 stabiliseert op Lees hier een recent betoog van klimaatonderzoeker James Hansen, dat de enige echt veilige grens voor CO2-concentraties in de atmosfeer 350 ppm is. 450 ppm ‘Parts per million (ppm) oftewel delen per miljoen is een maat voor concentratie,’ meldt Wikipedia. ‘Een concentratie van 1 ppm geeft aan dat er één deel van een product is op een totaal van een miljoen delen, meestal uitgedrukt in massa. Eén ppm is duizend keer kleiner dan één promille.’ De maat ‘CO2-equivalent’ wil zeggen dat broeikasgassen anders dan CO2, zoals aerosolen en methaan, worden omgerekend en uitgedrukt in termen van CO2. Ter vergelijking: vóór de industriële revolutie was de concentratie broeikasgassen ongeveer Op deze website lees je meer over de huidige en historische CO2-concentratie. 280 ppm. Maar in 2011 zaten we al Overigens is de concentratie van 430 ppm CO-eq in de atmosfeer volgens dit onderzoek al ver voorbij de veilige grens. op ongeveer 430 ppm. De Dit zijn de ‘baseline scenario’s’ in het vijfde assessment van het IPCC: ‘scenarios without explicit additional efforts to constrain emissions’ (RCP 8.5). van het IPCC overschrijden de 450 ppm in 2030 en komen uit op maximaal In tabel 3.1 van deze samenvatting van het vijfde IPCC-assessment zie je de mogelijke temperatuurstijgingen bij verschillende concentraties CO2 in de atmosfeer. 1300 ppm in 2100.

Een mogelijke opwarming van 12,6 graden Celsius bij 1000 ppm CO2-eq in de atmosfeer in 2100, wordt genoemd in dit hoofdstuk uit het vijfde assessment-rapport van het IPCC (zie pagina 1033). Véél te veel dus om onder die twee graden te In de afgelopen 130 jaar is het wereldwijd gemiddeld al 0,9 graden Celsius warmer geworden. Een CO2-concentratie van meer dan 1.000 ppm in 2100 kan in het slechtste geval leiden tot een opwarming van maximaal bijna 8 graden Celsius deze eeuw. Aan het einde van de 23ste eeuw kan de opwarming, voor zover de klimaatwetenschap dat nu kan overzien, oplopen tot maximaal 12,6 graden Celsius. (Hoe groot de kans op zulke extreme opwarming is, bespreek ik zo.)

Gek genoeg zijn er toch nog talloze Het meest recente ‘emissions gap report’ van het milieubureau van de VN stelt bijvoorbeeld dat twee graden nog mogelijk is. scenario’s in omloop waarin ons wordt voorgeschoteld dat de opwarming nog beperkt kan worden tot twee graden in 2100. In zulke scenario’s worden in toenemende mate De website Carbon Brief besprak onlangs een studie waaruit blijkt dat er méér ‘negatieve’ emissies nodig zijn dan we met de huidige technologie kunnen realiseren. onrealistische aannames gedaan over De journalist David Roberts van Vox noemt de aannames ‘positively utopian:’ ‘a rising price on carbon, harmonized across every country in the world; the availability, maturation, and rapid deployment of every known low-carbon technology; all bets paying off, for 50 years straight. It would be quite a run of luck.’ van overheden en over ons vermogen om CO2 uit de atmosfeer te halen in de tweede helft van deze eeuw - de zogenoemde In theorie zijn ‘negatieve’ emissies mogelijk door het gebruik van biomassa (die CO2 vastlegt) in combinatie met de afvang en opslag van CO2 onder de grond. Maar die techniek staat nog in de kinderschoenen en het is niet zeker of we dit wel kunnen, en ook niet of het veilig is om CO2 onder de grond te pompen. Met een verwijzing naar de scenario’s inclusief negatieve emissies schreef de Nederlandse klimaat-expert Jan Paul van Soest onlangs in Trouw: ‘In computermodellen lukt het allemaal nog net. Er zijn rekensommen te maken waarin er nog een kans is dat de opwarming onder de twee graden blijft. Maar in de werkelijke wereld waarin de korte termijn belangrijker is dan de lange termijn en het eigenbelang zwaarder weegt dan het collectieve belang, is de kans om de opwarming onder de twee graden te houden, praktisch nul.’ De modellen gaan uit van een emissiereductie die ‘nog nooit op aarde vertoond is en zeker niet consistent over een periode van vijftig jaar,’ In dit artikel beschrijft David Roberts dat er steeds meer onrealistische aannames worden gedaan in het klimaatbeleid. schrijft klimaatjournalist David Roberts op Een mooi citaat: ‘Now policymakers are being told that emissions can peak in 2030 and still keep temperature rise under 2°C. To get that result in a modeling scenario, emissions have to fall 6 percent a year, even with large amounts of BECCS [bio-energy and carbon capture and sequestration, i.e. de afvang en opslag van CO2, JM] thrown in. To find that plausible, one has to imagine all of human society turning on a dime, beginning in 2030, deploying massive amounts of nuclear, bioenergy, wind, and solar, and doing so every year for decades.’

Dus ja: een ‘gevaarlijke’ opwarming van twee graden Celsius gaan we zeer zeker meemaken. Deze eeuw nog. Volgens een veelgeciteerd rapport van de Hier lees je het rapport van de Wereldbank: Turn Down the Heat: Climate Extremes, Regional Impacts, and the Case for Resilience. Wereldbank zijn we zelfs op weg naar vier graden. Zo’n opwarming zou worden gekenmerkt door ‘extreme hittegolven, afnemende wereldwijde voedselvoorraden, verlies van ecosystemen en biodiversiteit, en levensbedreigende zeespiegelstijging.’

3. Hoe groot is de kans dat de opwarming van de aarde uit de hand loopt?

De IPCC-scenario’s die ik tot nu toe heb genoemd, voorspellen de ontwikkelingen als er geen nieuwe klimaatmaatregelen worden genomen. Het International Energy Agency (IEA) heeft ook Hier lees je meer over de scenario’s van het IEA. een scenario gemaakt waarin de goede voornemens van overheden wel Dit is het zogenaamde ‘New Policies Scenario.’ ‘It takes account of broad policy commitments and plans that have been announced by countries, including national pledges to reduce greenhouse-gas emissions and plans to phase out fossil-energy subsidies, even if the measures to implement these commitments have yet to be identified or announced.’ Als die voornemens worden uitgevoerd, komen we volgens het IEA in 2100 uit op ongeveer Dat leidt waarschijnlijk tot een gemiddelde wereldwijde opwarming van tussen de 1,8 en 4,5 graad Celcius in 2100. Hoe groot is de kans dat klimaatverandering op de lange termijn dan alsnog uit de hand loopt?

Om daar iets zinnigs over te zeggen, moet ik eerst iets vertellen over de onzekerheid in de klimaatwetenschap. Er is namelijk nog behoorlijk wat onzekerheid over de snelheid van de opwarming die ons te wachten staat. Dat is goed te zien aan de uiteenlopende schattingen van uiteindelijke temperatuurveranderingen bij een verdubbeling van de hoeveelheid De verwachte temperatuurverandering als de CO2-concentratie in de atmosfeer verdubbelt, staat bekend als de ‘klimaatgevoeligheid’ en is een van de belangrijkste maten in klimaatonderzoek. ‘De schatting daarvan is tussen de 1,5 en 4,5 graad Celsius,’ zegt Rob van Dorland. ‘De zekerheid is dat de temperatuur omhoog gaat, maar met hoeveel, daar zit een factor drie verschil tussen. We zijn niet in staat gebleken de afgelopen twintig jaar om die marge beduidend te versmallen.’ - iets wat we deze eeuw zeer waarschijnlijk Dit ten opzichte van pre-industriële waarden van 280 ppm. De kans dat we de dubbele waarde van 560 ppm deze eeuw passeren, is groot: het IEA rekent zoals gezegd in een optimistisch scenario op 700 ppm in 2100.

Volgens het IPCC is het ‘waarschijnlijk’ dat zo’n verdubbeling van de CO2-concentratie gepaard gaat met opwarming tussen de 1,5 en de 4,5 graad Celsius. ‘Waarschijnlijk’ betekent hier: een kans van 66 procent. Er is dus ook een kans van 34 procent dat het meer of minder wordt, wat voor talloze dieren, ecosystemen en gemeenschappen het verschil tussen leven en dood betekent.

Dat is een flinke marge, maar dat is nog niet alles. We weten namelijk ook dat de kans op een uiteindelijke opwarming van 4,5 graad of meer, groter is dan een kans op 1,5 graad De kans dat de opwarming uit de hand loopt wordt daardoor aanzienlijk groter naarmate we meer CO2 in de atmosfeer brengen. Als de wereld nu zou stoppen met het uitstoten van CO2, en de hoeveelheid dus zou stabiliseren op ongeveer 400 ppm CO2, dan is de kans slechts 0,04 procent dat we een opwarming van meer dan 6 graden zullen meemaken. Maar als we naar 450 ppm schuiven, is die kans al 0,3 procent. De kansverdeling die hierbij hoort heeft, zoals dat in de statistiek heet, een ‘fat tail’: teken haar in een grafiek en je krijgt een flinke bult links van het midden, en een ‘vette staart’ aan de rechterkant. Als we rekenen op 700 ppm in 2100 – zoals het IEA in het hoopvolle scenario doet – dan ziet de grafiek er als volgt uit:

Wat blijkt? Omdat we niet precies weten hoeveel temperatuurverandering ons te wachten staat bij een verdubbeling van de CO2-concentratie, is de kans Hier lees je een paper van econoom Martin L. Weitzman over de de modellering van catastrofale klimaatverandering (en de bijhorende economische gevolgen). meer dan 10 procent dat we Het gaat hier om het uiteindelijke effect op het klimaat, dus als een nieuw evenwicht is ingesteld. Dat kan eeuwen duren. een opwarming van zes graden of meer te verwerken krijgen. Zelfs als alle overheden op aarde de goede voornemens die ze tot op heden hebben aangekondigd waarmaken. Dat is een Op deze website lees je een fragment uit het boek van Wagner en Weitzman over de (te) grote kans op klimaatverandering van zes graden of meer. enorm Deze schatting van 10 procent wordt door de economen Gernot Wagner en Martin L. Weitzman gegeven in hun recente boek Climate Shock. De kans dat je huis afbrandt of dat je een dodelijke aanrijding krijgt is veel kleiner dan 10 procent, schrijven de economen. Toch ben je verplicht je daartegen te verzekeren. Dat we dit risico met de planeet nemen, beoordelen zij dus als totaal onverantwoord.

4. Wat zijn de mogelijke gevolgen van zo’n ‘extreme’ opwarming?

Dat is moeilijk te zeggen. Een opwarming van vijf of zes graden in één eeuw zou gelijkstaan aan de opwarming die door natuurlijke processen is opgetreden sinds Een ijstijd is een periode waarin ijskappen voorkomen op het land, een preciezere term is een ‘glaciaal.’ We leven nu in een interglaciaal – het Holoceen. Het vorige glaciaal is het Weichselien, wat weer de laatste periode was van het geologische tijdvak Pleistoceen. Het kwam 11,7 duizend jaar geleden ten einde. ‘Het is waarschijnlijk dat dit zal leiden tot aanzienlijke ontwrichting en grootschalige migratie,’ zo concludeerde het gezaghebbende Hier vind je de volledige Stern Review. Stern Review on the Economics of Climate Change in 2006. De effecten zouden ‘catastrofaal’ kunnen zijn, concludeerde Stern, maar omdat de temperaturen zo ver buiten de menselijke ervaring vallen, zijn ze moeilijk te modelleren.

Vijf of zes graden opwarming zou kunnen leiden tot de onbewoonbaarheid van grote delen van de wereld

Mark Lynas heeft in zijn boek Hier een recensie van Lynas’ boek in The Guardian. Six Degrees toch een poging gedaan om de gevolgen te schetsen. Bij vier graden opwarming krijgt Londen het klimaat dat Marrakesh vandaag heeft, schrijft Lynas. Vijf tot zes graden opwarming zou volgens hem kunnen leiden tot de onbewoonbaarheid van grote delen van de wereld, met extreme water- en voedseltekorten en de mogelijke migratie van miljarden mensen Op Wikipedia lees je meer over Lynas’ boek. tot gevolg.

Het aantal dagen dat de In deze publicatie van de Wereldbank lees je meer over extreme hitte en watertekorten als gevolg van klimaatverandering. hitte in de grote steden onverdraaglijk wordt, zal snel toenemen. Verschijnselen als Mensen kunnen – vooral in steden – hittestress ervaren, dat wil zeggen dat ze last hebben van drukkende hitte. ' De warmte die het gevolg is van de uitstraling van gebouwen en asfalt in een stad, is een drukkende hitte,’ zei een senior adviseur van ingenieursbureau Arcadis in 2009 in dagblad Trouw. ‘Als er in Nederland een hittegolf is, zie je dat terug in de arbeidsproductiviteit en in de sterftecijfers.’ In de Nederlandse samenvatting van het meest recente IPCC-rapport schrijven KNMI en PBL: ‘Tijdens de hittegolf van 2003 bleken vooral kwetsbare mensen (bijvoorbeeld ernstig zieke ouderen en daklozen) in de grote steden een grotere kans te hebben op overlijden.’ die bij twee graden opwarming ‘De toename van het aantal hittegolven en de toename van het extreme karakter hiervan hebben gevolgen voor de volksgezondheid. Ouderen en mensen met een korte levensverwachting zullen door de hitte eerder komen te overlijden. Vooral mensen in (grote) steden zijn kwetsbaar vanwege het stedelijk hitte-eilandeffect [...]. Tegenover een hoger sterftecijfer door hitte in de zomer staat een afnemend sterftecijfer door minder (periodes met) extreme kou in de winter. Volgens het IPCC is het negatieve effect van de toenemende hitte in een aantal regio’s groter dan het positieve effect van de minder vaak voorkomende extreem koude periodes, maar de verhouding tussen de twee op wereldschaal is vooralsnog onduidelijk,’ schrijven de onderzoeksinstituten KNMI en PBL op basis van het meest recente rapport van het IPCC. zijn, worden een serieus gevaar voor de volksgezondheid. Verwoestijning van het Middellandse zeegebied behoort dan ook tot de mogelijkheden, restanten van tropische orkanen zouden West-Europa kunnen bereiken. De mondiale voedselveiligheid kan ‘Als de vraag naar voedsel [blijft] toenemen, dan komt de mondiale voedselveiligheid ernstig in gevaar’ bij een opwarming van vier graden Celcius of meer, schrijven de onderzoeksinstituten KNMI en PBL in hun samenvatting van het meest recente IPCC-rapport. komen bij een opwarming van vier graden Celsius of meer.

Het risico op wat het IPCC ‘plotselinge en onomkeerbare veranderingen’ noemt, neemt dan ook snel toe. Zo zouden arealen met Grond die meer dan twee opeenvolgende jaren bevroren blijft, noemen we ‘permafrost’. In het permafrost zit veel methaan gevangen. kunnen wegsmelten, wat leidt tot de uitstoot van Methaan is een broeikasgas dat de aarde 84 tot 86 keer sneller laat opwarmen dan koolstofdioxide. Zie het vijfde IPCC-rapport, pagina 714. dat de aarde weer verder opwarmt. De kans dat de West-Antarctische ijskap instort wordt groter, een verschijnsel dat Meer over opwarmingsscenario’s lees je in deze brochure van het KNMI. volgens het KNMI ‘in de huidige klimaatmodellen niet, of niet goed, [wordt] nagebootst.’ Instorting van deze en andere ijskappen kan de zeespiegel veel sneller doen stijgen dan de hedendaagse modellen voorspellen. De zeespiegelstijgingen van 3 meter of meer die Hier lees je meer over de verwachte zeespiegelstijging volgens de NASA. NASA-onderzoekers voor de komende een of twee eeuwen voorspellen, kan steden als Londen, Shanghai, New York en Amsterdam bedreigen. (Waarover zometeen meer.)

De kosten en de destructie van de mogelijke veranderingen zouden volgens de onderzoekers die meewerkten aan de Stern Review in het slechtste geval vergelijkbaar kunnen zijn met ‘de grote oorlogen en economische depressie Overigens zou het volgens Stern slechts 1 procent van het globale BNP kosten om de uitstoot sterk naar beneden te brengen en deze effecten te vermijden. Deze opvatting werd vorige week onderschreven door Citibank: ‘Overall, we find that the incremental costs of action are limited (and indeed ultimately lead to savings), offer reasonable returns on investment, and should not have too detrimental an effect on global growth.’

Met het verschil dat geen vrede gesloten kan worden met een klimaat dat volledig is ontspoord.

5. Als we onvoldoende doen, kan de menselijke soort uitsterven?

Helaas wel. Voor het risico dat de mensheid loopt, hebben onderzoekers van de Global Challenges Foundation en het Future of Humanity Institute van de Casper Thomas maakte voor De Groene Amsterdammer een profiel van de onderzoekers uit Oxford. Universiteit van Oxford een nieuwe categorie verzonnen: Fun fact: ze noemen het geen ‘apocalyptisch’ risico vanwege de onwetenschappelijke connotatie van religieuze einde-van-de-wereldverhalen. Daarmee doelen ze op De onderzoekers van de Global Challenges Foundation en het Future of Humanity Institute baseerden zich onder meer op dit bekende rapport van de Wereldbank. risico’s die een dermate fundamentele impact op toekomstige generaties hebben dat hun impact De onderzoekers van de Global Challenges Foundation en het Future of Humanity Institute baseerden zich onder meer op deze notitie. ‘onmetelijk’ wordt. Ze vereisen buitengewoon ingrijpen. ‘Klimaatverandering is een goed voorbeeld,’ schrijven ze in het rapport Hier lees je het volledige rapport over de ‘12 risico’s die de menselijke beschaving bedreigen.’ 12 Risks That Threaten Human Civilisation: ‘bijna alle aandacht gaat naar de meest waarschijnlijke scenario’s en er zijn De onderzoekers van de Global Challenges Foundation en het Future of Humanity Institute baseerden zich onder meer op deze studie over onzekerheid in emissies en klimaatmodellen. weinig studies over De onderzoekers van de Global Challenges Foundation en het Future of Humanity Institute baseerden zich onder meer op deze paper van Stephan Schneider over de waarschijnlijkheid van gevaarlijke klimaatverandering. onwaarschijnlijke scenario’s met Hier gaat het om de ‘low-probability high-impact scenarios.’

De onderzoekers concluderen op basis van een assessment van Het assessment was onder meer gebaseerd op rapporten van het IPCC. dat er een kans is van 0,01 procent dat klimaatverandering er de komende tweehonderd jaar voor zorgt dat de mensheid uitsterft of Als de mensheid uitsterft of vervalt in groot en uitzichtloos lijden is dat volgens de onderzoekers een geval van ‘oneindige impact.’ Een scenario dat hiervoor in aanmerking komt is het Venus-scenario, waarin ‘runaway climate change’ ervoor zorgt dat de oceanen verdampen en dat een dikke laag broeikasgassen vrijwel alle warmte binnenhoudt, met oppervlaktetemperaturen van enkele honderden graden tot gevolg. Het IPCC acht de kans vrijwel uitgesloten dat we Venus achterna gaan. Klimaatonderzoeker James Hansen is er daarentegen zeker van dat we zo’n ‘runaway greenhouse effect’ zullen veroorzaken als we alle fossiele brandstoffen op aarde opbranden. Dat is op zich prettig, een heel kleine kans. Maar helaas schatten dezelfde onderzoekers de kans op maar liefst 5 procent dat extreme klimaatverandering ervoor zorgt dat we de komende tweehonderd jaar een keten van gebeurtenissen in gang zetten die niet meer valt terug te draaien en die uiteindelijk alsnog leidt tot Om precies te zijn schatten ze de kans op 5 procent dat wij een ‘drempel van oneindige impact’ passeren, wat ze definiëren ‘als een keten van gebeurtenissen die kunnen leiden tot de ineenstorting van de beschaving, om vervolgens te resulteren in een ‘oneindige impact’ (i.e. dat de mensheid uitsterft of ‘vervalt in groot uitzichtloos lijden.’)

Een Die wordt gedefinieerd als ‘een drastische afname van de menselijke populatie en van politieke/economische/sociale complexiteit, wereldwijd, voor een langere tijdsperiode.’ Overigens zou het niet de eerste keer zijn dat klimaatverandering bijdraagt aan de ineenstorting van een samenleving. ‘Als we terugkijken tot twee eeuwen voor Christus, zien we telkens dat dezelfde vijf krachten betrokken zijn bij grote ineenstortingen: migratie, ziekte, overheidsfalen, honger en klimaatverandering,’ zo citeerde ik een Britse historicus in mijn vorige artikel. In het prijswinnende boek War, Climate Change and Catastrophe in the Seventeenth Century laat de historicus Geoffrey Parker bijvoorbeeld zien dat klimaatverandering in de zeventiende eeuw bijdroeg aan verstoring van de voedselproductie, wat leidde tot schaarste, ondervoeding en ziekte, wat weer leidde tot meer doden en minder geboortes. ‘Some contemporaries estimated that one-third of the world died, and much of the surviving historical evidence supports their pessimism,’ zo leest de achterflap. behoort dus ook zeker tot de mogelijkheden. Het risico op zulke Lees hier een ingezonden artikel van de directeur van het Future of Humanity Institute van de Universiteit van Oxford, Andrew Snyder-Beattie, in The Guardian. extreme klimaatverandering is volgens de onderzoekers te vergelijken met het risico op een nucleaire oorlog De onderzoekers merken daarbij op dat het begrip van ‘tipping points’ (omslagpunten) in het klimaatsysteem nog steeds rudimentair is. ‘Vanuit een risicoperspectief is het belangrijk om te weten dat veel factoren die kunnen resulteren in oneindige impact – zoals de snelle uitstoot van methaanhydraten – buiten de reikwijdte van de meeste studies vallen.’ De grote onzekerheid, schrijven de onderzoekers in hun fascinerende rapport, is waar de drempel voor ‘onomkeerbare feedbacks’ precies ligt. Zeker is dat sommige effecten van de huidige veranderingen in de atmosfeer, nog millennia op zich laten wachten.

6. Wat betekent dit alles voor Nederland en wat doen we daaraan?

Klimaatverandering zal zeker niet aan Nederland voorbijgaan. We kunnen rekenen op veel heftiger regenval met forse schade en de daarbij horende kans op overstromingen, een afname van de beschikbaarheid van zoet water in de zomer, ‘en zelfs uitval van ‘Door extreme buien of overstromingen kunnen cruciale punten in het energienetwerk onder water komen te staan. Wanneer deze situatie dreigt, zal het netwerk preventief moeten worden uitgeschakeld om directe schade aan de infrastructuur zoveel mogelijk te beperken. Deze maatregel heeft echter indirecte schade tot gevolg doordat delen van Nederland zonder stroom komen te zitten.’ of transportnetwerken, na buien,’ schrijven KNMI en PBL. Hier lees je meer over de overstroming van het VU-ziekenhuis. De overstroming van het VU-ziekenhuis die deze week plaatsvond als gevolg van een geknapte waterleiding, is een typisch voorbeeld van een lokale calamiteit die vaker zal voorkomen als de opwarming van de aarde doorzet. Dan zal het alleen niet komen door een geknapte leiding maar door een extreme bui of een overstroming.

Voor Nederland zijn er op de korte termijn ook positieve gevolgen van een warmere aarde: zo zullen De vraag is nog of dit voordeel op de lange termijn zal opwegen tegen het bijhorende nadeel: dat meer mensen in de zomer zullen sterven door extreme hitte. ‘Voorlopige berekeningen door TNO en de Universiteit van Maastricht (ICIS) op basis van de KNMI-14-scenario’s laten zien dat de afname van door koude veroorzaakte sterfte in de winter in Nederland in de toekomst groter is dan de toename van door warmte veroorzaakte sterfte in de zomer.’ en kunnen een hogere CO2-concentratie en hogere temperaturen ‘in de toekomst leiden tot hogere landbouwopbrengsten en een verlenging van Het citaat komt uit de samenvatting van het vijfde IPCC-rapport door de Nederlandse onderzoeksinstituten PBL en KNMI. Dit effect is nu al duidelijk zichtbaar, laat klimaatonderzoeker Pier Vellinga weten na lezing van dit artikel. Maar op lange termijn zal de landbouw in Nederland onder klimaatverandering ‘In de loop van deze eeuw worden echter in toenemende mate negatieve effecten verwacht. Het gaat daarbij om de verminderde waterbeschikbaarheid op de hogere zandgronden, de verwachte toename van verzilting in laag-Nederland en de toename van oogstschades door weersextremen als hagelbuien, piekbuien en hittegolven.’ Alles overziend concluderen de onderzoeksinstituten KNMI en PBL dat Nederland in een zone ligt waar, ‘uitgaande van een adequaat adaptatiebeleid, de effecten van klimaatverandering naar de huidige inzichten ‘Dit gaat echter voorbij aan de kans dat we worden verrast door uitheemse ziekten en plagen die vroeger niet voorkwamen, maar door hogere temperaturen een kans krijgen. We weten daar nog te weinig van om uitspraken te doen,’ laat klimaatonderzoeker Pier Vellinga weten na lezing van dit artikel.

Hoe dat Hier vind je een rapport over wat Nederland doet om zich aan te passen aan klimaatverandering. ‘adequate adaptatiebeleid’ eruitziet? Daar wordt Dat gebeurt onder meer in het Deltaprogramma en in de Nationale Adaptatiestrategie die voor 2016 is aangekondigd. Nederland kent een Deltacommissaris, Wim Kuijken, die toeziet op het Deltaprogramma van de overheid dat ons ook in tijden van klimaatverandering moet beschermen tegen hoogwater en dat tegelijkertijd moet zorgen voor voldoende zoetwater. Het Deltaprogramma beoogt de goede uitgangspositie die we in Nederland hebben met onze bescherming tegen overstromingen ook voor de toekomstige generaties te behouden en verder te versterken. In 2008 De schattingen werden gemaakt in opdracht van de Deltacommissie. Volgens Wikipedia was de Deltacommissie (ook wel ‘commissie-Veerman’ genoemde) ‘een op 7 september 2007 door staatssecretaris Tineke Huizinga (Verkeer en Waterstaat) en minister Guusje ter Horst (Binnenlandse Zaken) ingestelde staatscommissie die tot doel had de overheid te adviseren over de gevolgen voor de Nederlandse kust van de te verwachten zeespiegelstijging, de afvoer van de grote Nederlandse rivieren en andere klimatologische en maatschappelijke ontwikkelingen tot de 22e eeuw, over mogelijke strategieën voor een duurzame ontwikkeling van de Nederlandse kust en over de meerwaarde van deze strategieën op lange termijn voor het achterland en de maatschappij. De commissie bracht op 3 september 2008 haar advies uit en was daarmee opgeheven.’ over de worstcasescenario’s van Op deze pagina vind je alle publicaties in het kader van het Deltaprogramma van de Nederlandse overheid. zeespiegelstijging en overstromingen als gevolg van klimaatverandering. Er werd toen Hier vind je de scenario’s die door de Deltacommissie in 2008 zijn gebruikt om de zeespiegelstijging voor Nederland te voorspellen. rekening gehouden met 120 centimeter zeespiegelstijging in 2100, en met twee tot Hier vind je een achtergrondstudie t.b.v. de Deltacommissie in 2008, waarin de ‘bovengrensscenario’s’ voor Nederland zijn uitgewerkt. vier meter in 2200. ‘Wij hebben onderzocht of we zo’n grote zeespiegelstijging technisch aankunnen, en zo ja, wat dat allemaal gaat kosten,’ zegt Jos van Alphen, die als adviseur ‘strategie en kennis’ in de staf van Dit is de website van de Deltacommissaris. de Deltacommissaris werkt. ‘De conclusie was: technisch is het mogelijk en financieel valt het ‘Het totale pakket van wat in het Deltaprogramma is opgenomen om Nederland ook in de toekomst te beschermen tegen te veel of te weinig water kost ongeveer 1 miljard per jaar,’ zegt Van Alphen.

‘Dat we in staat zijn zo’n grote stijging van de zeespiegel bij te benen komt door onze goede uitgangspositie,’ zegt Van Alphen. ‘We hebben in Nederland al een vrij goed systeem dat ons tegen overstromingen beschermt. De grote uitgaven voor de aanleg van dijken, stormvloedkeringen en dichte dammen zijn al gedaan.’ Bovendien is de Noordzee ‘een grote zandbak’ die we kunnen gebruiken om de kust verder op te spuiten als dat nodig is. Zelfs als de stijging van de zeespiegel een stuk sneller gaat dan in 2008 kon worden voorzien, ‘blijven de technische en financiële uitspraken uit het rapport van de Deltacommissie nog steeds overeind staan,’ aldus Van Alphen.

Er zal wat meer geld bij moeten, maar Nederland zal niet zomaar onderlopen.

En als de zeespiegel zes meter stijgt? ‘Dan wordt het een stuk spannender,’ zegt Van Alphen. Als voorbeeld noemt hij de stormvloedkering bij Rotterdam, die vaker gesloten zal moeten worden om zeewater buiten te houden. Maar als die stormvloedkering gesloten is, kan hoogwater uit de rivieren niet wegstromen naar zee. De kans op overstroming door rivierwater uit het achterland neemt dan ‘Met een stormvloedkering kunnen we die verbinding afsluiten bij hoogwater,’ legt Van Alphen uit. ‘Maar naarmate de zeespiegel hoger komt, moet de stormvloedkering vaker in actie komen. Dat betekent dat de kans gaat toenemen dat hij een keer afgesloten moet worden terwijl er ook een hogere rivier-afvoer is. Dan ben je dus wel beschermd tegen overstromingen vanuit zee, maar als het rivierwater niet naar zee kan afstromen, en het hoopt zich achter de stormvloedkering op, dan loop je kans dat je overstroomd raakt door dat rivierwater.’ Er wordt nu wel gekeken naar Bijvoorbeeld door het creëeren van een waterberging Volkerak-Zoommeer en eventueel in De Grevelingen. zegt Van Alphen, maar het is duidelijk dat ‘het allemaal wel een grotere ‘Een ander probleem is: als de zeespiegel stijgt, dan komt er ook steeds grotere druk op het grondwater. Dan komt er in het gebied achter de duinen steeds meer zout water uit de ondergrond naar boven. Dat heeft natuurlijk gevolgen voor de land- en tuinbouw. [...] Maar dat speelt zich heel geleidelijk af. Daar kun je geleidelijk aan op inspelen. Wat wij voorstellen voor dat soort ontwikkelingen, is dat de land- en tuinbouw langzamerhand gaat overschakelen op gewassen die minder zoetwater nodig hebben of die beter tegen zout kunnen.’ In het Deltaprogramma worden daarom tegelijkertijd maatregelen uitgewerkt om de gevolgen van de overstromingen te beperken, voor het geval het ‘Denk daarbij aan waterbestendige vitale voorzieningen en een adequate rampenbestrijding,’ zegt Jos van Alphen. ‘Er blijft altijd een kleine kans dat er een keer iets misgaat. Dan moet je ervoor zorgen dat de gevolgen beperkt blijven, door een waterbestendige inrichting en een rampenbeheersing die op orde is. Vitale functies zoals elektriciteitsvoorziening, communicatie, ziekenhuizen moeten kunnen blijven functioneren. In New Orleans 2005 is dat wereldwijd echt duidelijk geworden: als je de bescherming tegen overstromingen niet op orde hebt en grote stedelijke gebieden komen onder water te staan, dan leidt dat tot een kolossale maatschappelijke impact. Niet alleen in termen van slachtoffers en schade maar ook in termen van maatschappelijke ontwrichting. We zetten in Nederland alles op alles om zo’n overstroming te voorkomen. Maar je kan het nooit helemaal uitsluiten, dus dan moet je ook nadenken over hoe je de gevolgen kunt beheersen.’

7. Wordt klimaatverandering nu wel of niet het einde van de wereld zoals we die kennen?

De kans dat het worstcasescenario uitkomt is onaangenaam groot. Maar de kans dat het níet totaal uit de hand loopt is voorlopig nog veel groter, namelijk Dan ga ik uit van de schattingen van Wagner & Weitzman (90 procent dat de uiteindelijke opwarming minder dan 6 graden Celsius is), en die van de Global Challenges Foundation en het Future of Humanity Institute van de Universiteit van Oxford (95 procent dat we de ‘drempel van oneindige impact’ niet passeren). De ‘vernietiging’ waarvoor we vaak worden gewaarschuwd, is dus nog geen uitgemaakte zaak.

De effecten van klimaatverandering op de echt lange termijn zijn simpelweg nog niet te overzien, net zo min als ons vermogen om ‘Op geologische tijdschaal hoort bij elke graad temperatuurstijging een zeespiegelstijging van ongeveer 20 meter’, zegt Van Dorland in ons gesprek. De nu al onhaalbare politieke doelstelling van de wereldgemeenschap – maximaal twee graden opwarming deze eeuw – zou dan uiteindelijk leiden tot veertig meter zeespiegelstijging. ‘Dat wordt wel een heel grote uitdaging,’ geeft Van Alphen toe als ik hem ernaar vraag. Maar het valt ook buiten ons voorstellingsvermogen, benadrukt hij. ‘Het onderstreept naar mijn idee alleen maar hoe belangrijk het is om verdere klimaatverandering te voorkomen.’ ‘Wie weet hoe de wereld er over vier of vijf eeuwen uitziet?’ zegt Van Alphen. ‘Moet je eens de andere kant opkijken, een eeuw of twee terug. Wat een enorme ontwikkelingen zich maatschappelijk en technisch voorgedaan hebben!’

‘Geen tak van wetenschap kan ons vertellen waartoe de mensen van 2050 in staat zijn - en zeker de klimatologie niet,’ schrijft klimaatjournalist Hier lees je ‘the awful truth about global warming no one wants to admit’ van David Roberts op Vox. David Roberts op Vox. ‘Wat dat betreft maken we allemaal educated guesses. En kennis van de geschiedenis, politiek en economie zullen net zo belangrijk zijn voor het vellen van een oordeel als ‘No branch of science, certainly not climatology, can tell us what the humans of 2050 are capable of. We are all, on that score, making educated guesses, and a knowledge of history, politics, and economics will be just as important to that judgment as any knowledge of the physical sciences,’ schrijft David Roberts op Vox.

De geschiedenis heeft zich nimmer lineair of eenduidig ontwikkeld, is Dit inzicht – dat de geschiedenis zich nooit lineair of eenduidig ontwikkelt – wordt mooi uitgelegd door de Amerikaanse auteur Rebecca Solnit in dit essay. nooit vol geweest van vooruitgang óf achteruitgang, en dat zal de toekomst evenmin zijn. Dáárom hebben wij nog wel degelijk iets te zeggen over de toekomst van het klimaat: menselijk handelen is niet te vangen in scenario’s.

Of is zo’n hoopvolle conclusie een vorm van ontkenning? Daarover gaat mijn volgende verhaal in deze serie.

Met dank aan collega correspondenten Tomas Vanheste en Sanne Blauw en aan Op de website van de VU vind je meer informatie over Vellinga. Pier Pier Vellinga is hoogleraar Klimaatverandering bij het Instituut voor Milieuwetenschappen van de Vrije Universiteit Amsterdam en bij onderzoeksinstituut Alterra van de Universiteit Wageningen. Hij studeerde in 1975 af als civiel ingenieur en promoveerde in 1984 op kustverdediging aan de TU Delft. In 1987 werd hij aangesteld als adviseur van de toenmalige minister van VROM (Verkeer, Ruimtelijke Ordening en Milieu). In die functie werkte hij mee aan het opzetten van internationaal klimaatbeleid. Hij was ook een van de initiatiefnemers en eerste medewerkers van het IPCC, dat in 1988 werd opgericht. Sinds 2006 is Vellinga voorzitter van het bestuur van actie-organisatie Urgenda. Volgens Wikipedia geniet Vellinga ‘nationale en internationale bekendheid als deskundige op het gebied van klimaatverandering.’ die als externe meelezer een conceptversie van dit verhaal heeft Vellinga heeft na lezing enkele aanvullende tekstsuggesties gedaan. Uiteraard draag ik de volledige verantwoordelijkheid voor de tekst.

Is er leven na het apocaholisme? Klimaatverandering wordt onze ondergang maar we hebben nog heel eventjes om onszelf te redden. Klopt dat? De komende weken ga ik aandacht besteden aan doemdenken in het klimaatdebat. Jullie tips, ideeën en irritaties zijn van harte welkom. Lees hier de aftrap van mijn serie terug Over al die keren dat de wereld niet ten einde kwam Aan alles komt een einde, beschavingen floreren en ze vergaan. Waar komt die stellige overtuiging vandaan? In deel twee van mijn serie over doemdenken in het klimaatdebat onderzoek ik de oorsprong van het apocalyptische gedachtegoed. Lees het stuk hier terug