120
Facebook
Twitter
LinkedIn
Whatsapp
E-mail
Windmolens veranderen Nederland. Iedereen heeft er een mening over. Factcheckers Remmelt de Weerd en Yorick Smakman brengen in een serie van vijf verhalen een broodnodige dosis feiten in het debat.
Jelmer Mommers Correspondent Klimaat & Energie
Geliefd en verguisd is het, dit bekende citaat van Mark Rutte uit de verkiezingscampagne van 2012. Tegenstanders van windmolens zeggen tot op de dag van vandaag dat ze ‘op subsidie draaien.’ Terecht of niet?

Factcheck: ‘Windmolens draaien op subsidie’

Het RTL4 Premiersdebat in mei 2010. In een bomvolle studio verdedigen de fractieleiders, hoofden flink in de schmink, hun politieke standpunten. Mark Rutte doet de energieplannen van de VVD uit de doeken en komt over windmolens te spreken. Beter gezegd: ‘die malle windmolens,’ die ‘niet draaien op wind, maar op Bekijk hier het debat waarin Rutte zijn befaamde uitspraak deed. subsidie.’ 

Het leidt tot hoongelach in de zaal, maar blijft sindsdien een argument in het debat over windmolens: Dat argument vind je hier in Elsevier. windmolens Hier in Energiebusiness. leveren En hier op GeenStijl. niks op en kosten de burger enkel geld.

Het argument wordt ook tégen kolencentrales Hier draait Duurzaam Nieuws het argument om. ingezet. Voorstanders van windenergie ontkennen niet alleen Ruttes bewering, ze draaien deze ook nog eens om: het zijn juist de kolencentrales die op subsidie draaien.

Om te beoordelen wat er waar is, moeten we drie dingen weten:

  1. Hoe zit het met de subsidie op windmolens?
  2. Wat kost ons dat?
  3. Hoe verhoudt zich dat tot de kosten die de overheid maakt voor Dus: stroom opgewekt uit een kolen- of gascentrale.

Wat kost wind ons?

Die subsidie op windenergie, die is er inderdaad. Ze is in 2008 ingevoerd om investeringen van bedrijven en stichtingen in groene energie te stimuleren. Belangrijkste reden: de productiekosten van 1 kWh windenergie zijn hoger dan de productiekosten van 1 kWh fossiele stroom. Om investeringen in groene stroom interessant te maken, legt de overheid geld bij.

Dat is geen vast bedrag. Omdat de stroomprijs schommelt - onder invloed van grondstofprijzen, wisselkoersen, vraag en aanbod vanuit buurlanden -, fluctueert ook het bedrag dat de overheid aan subsidie uitgeeft. Om die reden laat de overheid, na rondvraag bij De overheid laat elk jaar bij marktpartijen navraag doen naar de prijzen van windenergie. Dit jaar deed ECN dat, zie hier hun rapport. marktpartijen, elk jaar de gemiddelde productiekosten van 1 kWh windenergie vaststellen, evenals de gemiddelde marktprijs voor een kWh stroom in Nederland.

Windmolen draaien dus op subsidie. Had Rutte dan gelijk?

Voor 2016 zijn de productiekosten van een In 2015 was 85 procent van alle windstroom in Nederland afkomstig van windmolens op land en 15 procent van windmolens op zee. windmolen op land vastgesteld op 7-9 eurocent per kWh. Voor een windmolen op zee zijn de productiekosten hoger, circa 12 eurocent per kWh. Omdat energiebedrijven deze kWh op de markt momenteel maar kunnen verkopen voor zo’n Dit is een vereenvoudigde beschrijving. In werkelijkheid is deze constructie iets ingewikkelder. De 3,8 cent die we hier noemen is de verwachte gemiddelde stroomprijs voor 2016 op basis waarvan de subsidie op windmolenstroom aan producenten wordt uitgekeerd. In werkelijkheid fluctueert deze prijs behoorlijk. Zo was de gemiddelde prijs in 2013 5,3 eurocent per kWh. In februari dit jaar fluctueerde hij tussen de 1,7 en 2,8 eurocent per kWh, een zeer lage stroomprijs dus. Economisch onderzoeksbureau SEO verwacht dat de prijs in 2023 rond de 6 eurocent per kWh zal liggen. blijft er een verlies Benieuwd naar hoeveel een kWh stroom vandaag kost? Bekijk deze website. over. De verkoopprijs van de kWh windenergie wordt daarom door de overheid aangevuld tot 7-9 cent per kWh op land en 12 eurocent per kWh op zee. Op die manier is het leveren van windenergie voor de producent - zoals een bedrijf of een boer - altijd winstgevend. Wel kost het de overheid In 2015 stelde de overheid hier 3,5 miljard euro voor beschikbaar. Voor 2016 wordt dat 8 miljard. Let wel: dit is subsidie op alle vormen van duurzame energie, niet alleen op windmolens. Momenteel zo’n 3 tot 5 eurocent per kWh voor windenergie op land en zo’n 8,2 eurocent per kWh voor windenergie op zee.

Windmolen draaien dus op subsidie, dat staat vast. Zonder de subsidie is de productie van een kWh windstroom in veel gevallen een (te) dure aangelegenheid. Had Rutte dan gelijk?

Dat valt te betwisten. Want wat je impliciet met een bewering als ‘windmolens draaien op subsidie’ suggereert, is dat de maatschappelijke kosten van energieopwekking hoger zijn bij windmolens dan bij fossiele stroom. En dat lijkt niet helemaal te kloppen.

Wat zijn de maatschappelijke kosten?

In plaats van droog te kijken naar of ergens wel of geen subsidieregeling voor is, moeten we kijken naar wat de totale maatschappelijke kosten per energieproductiewijze zijn. Want de grondstofwinning en uitstoot van fossiele vormen van energieproductie brengen kosten met zich mee voor de maatschappij, bijvoorbeeld in gezondheidszorg of milieuschade.

Beeld: Imke Ligthart

Beeld: Imke Ligthart

Er is internationaal een behoorlijk aantal onderzoeken gedaan naar dit soort Voor deze factcheck hebben wij acht van dit soort onderzoeken bekeken, die allemaal op onderdelen van elkaar verschillen. Zo kijken ze vaak naar een bepaalde regio en verschillen ze in methode en keuze voor wat ze wel en wat ze niet als maatschappelijke kosten meenemen. In deze factcheck noemen we de onderzoeken die naar onze inschatting het relevantst waren voor het beantwoorden van onze onderzoeksvraag. Per artikel leggen we in een infocard uit waarom we dat vonden, en wat de onderzoekers in hun werk allemaal meerekenden als ‘maatschappelijke kosten.’ Daarin wordt berekend wat de uitstoot en grondstofwinning van energiecentrales betekenen voor zaken als volksgezondheid, schade aan gewassen, drinkwatervervuiling en veiligheid. Aan de invloed die de uitstoot heeft op deze zaken wordt een prijskaartje gehangen. En dat prijskaartje kunnen we, net als bij de subsidie op windmolenstroom, omrekenen naar een kostprijs per kWh stroom.

Wat de kosten dan zijn? De genoemde bedragen lopen nogal uiteen. Van 3 cent per kWh tot 23 cent per kWh. Als dat zou kloppen, zouden de jaarlijkse maatschappelijke kosten van de stroom uit kolencentrales in Nederland ergens tussen de 660 miljoen en 5 miljard euro Rekenvoorbeeld gebaseerd op 2014. Totale productie fossiele stroom in NL: 84558121 MWh. Aandeel kolencentrales: 0,26. Totale productie kolencentrales: 21985111,46 MWh (21985111460 kWh). Kosten bij 0,03 euro: 659553343,8 (660 miljoen). Kosten bij 0,23 euro: 5056575636 (5,05 miljard).

Wat verklaart dat verschil? De plek waar het onderzoek is uitgevoerd en wat er in het onderzoek wel en niet is meegenomen in de berekening is van belang voor de uitkomst. Zo viel ons op dat de maatschappelijke kosten per kWh stroom uit een kolencentrale in Amerikaanse onderzoeken gemiddeld hoger ingeschat worden dan in de Europese onderzoeken. Maar zulke Amerikaanse onderzoeken zijn voor de situatie in Nederland niet direct bruikbaar. Om een voorbeeld te geven: klimaatverandering en de gevolgen die temperatuurstijging heeft voor het bewoonbaar houden van ons land verschillen erg per gebied. Een casestudy van de maatschappelijke kosten voor de VS is daarmee niet zomaar naar Nederland Daarbij waarschuwen ook de Amerikaanse onderzoekers zelf: ‘Veel onzekerheden blijven bestaan in het type analyse dat wij hebben uitgevoerd.’ Gevolgd door de aanbeveling ‘caution is advised in using these values in policy decision.’ Hoewel hun onderzoek aannemelijk maakt dat kolenenergie inderdaad voor maatschappelijke schade zorgt, nemen wij deze aanbeveling ter harte en gaan we verder op zoek naar onderzoek dat ons beter helpt bij de exacte beantwoording van onze vraag. Het zou zoiets zijn als een studie naar de kosten van verkeersveiligheid in India te gebruiken voor het beleid van Rijkswaterstaat.

Beeld: Imke Ligthart

Beeld: Imke Ligthart

Laten we ons daarom richten op de onderzoeken naar de Europese situatie. Daarbij zijn er twee rapporten die het meest in het oog Hieronder leggen we per rapport uit waarom.

Een daarvan is het rapport ‘Revealing the costs of air pollution from industrial facilities’ van de European Environmental Agency. Dit bureau berekent op EU-niveau per type vervuiler wat de maatschappelijke kosten zijn Dit rapport sprong in het oog nadat het door een aantal lezers werd gesuggereerd naar aanleiding van onze oproep. Het is een waardevol rapport omdat het maatschappelijke kosten van uitstoot per land specificeert. De betrouwbaarheid van deze cijfers is echter niet optimaal. Naast het in de hoofdtekst genoemde argument, blijkt ook dat de schattingen voor alle gespecificeerde landen zijn gebaseerd op cijfers van slechts vier landen. Nederland hoort daar niet bij. De betrouwbaarheid van de schattingen voor onze factcheck is daarom niet optimaal, zo zeggen de onderzoekers zelf ook: ‘Analysis focuses on emissions from only four countries. The representativeness of these countries is questionable.’ Ook splitsen ze de kosten van alle vervuiling op per land.

Zodoende zien we dat de jaarlijkse maatschappelijke kosten voor Nederland als gevolg van vervuilende uitstoot (met name de gassen CO2, NOx en SOx worden daarbij genoemd) circa 5 miljard euro per jaar bedragen.

Let wel, dit zijn kosten voor alle luchtvervuiling samen, niet alleen voor stroomproductie. Uitstoot van fabrieken, verkeer en landbouw zit hier ook in. Ondanks dat de energieproductie wordt genoemd als sector met grootste aandeel in de uitstoot en dus de kosten, leert het ons niet direct iets over de kosten per kWh fossiele stroom. Wel kunnen we aannemen dat het in totaal om enkele miljarden euro’s per jaar gaat.

Een rapport van het Duitse Umweltbundesambt levert ons Deze cijfers zijn bruikbaarder dan de Amerikaanse cijfers, omdat Duitsland in veel relevante opzichten (klimaat, regelgeving, infrastructuur, verzorgingsstaat) meer op Nederland lijkt. Ook is de verhouding uitstoot ten opzichte van het bruto nationaal product tussen Duitsland en Nederland min of meer gelijk volgens het eerder genoemde EU-rapport ‘Revealing the costs of air pollution from industrial facilities.’ De onderzoekers bepalen de Zij nemen in hun berekeningen mee: gezondheidsschade, biodiversiteitsverlies, schade aan oogst en materiële schades. per ton emissie en rekenen dit om naar de hoeveelheid kWh stroomproductie die elk type energiecentrale jaarlijks in het land produceert. Voor steenkool komen zij uit op een maatschappelijke Wanneer we dit zouden vertalen naar de Nederlandse stroomproductie zou het gaan om een jaarlijks bedrag van 1,96 miljard voor de kolencentrales en 3,07 miljard voor de gascentrales. van 8,94 eurocent per kWh en voor een aardgascentrale op 4,91 eurocent per kWh.

Ook voor Binnenkort meer hierover in onze factcheck over windmolens en het klimaat. berekenen ze de kosten van de uitstoot. Bij windmolens is dat 0,26 eurocent per kWh. En andere Europese onderzoeken bevestigen getallen in deze orde van grootte, zowel voor kolen- als voor windenergie. Zo spreekt ook een Lees hier het EU-onderzoek. EU-onderzoek van circa Daarbij nemen zij mee: gevolgen van klimaatverandering, fijnstofvorming, menselijke vergiftiging, landgebruik. per kWh voor kolencentrales en 0,2 tot 0,3 cent voor windmolens.

Dus?

Als we deze laatste getallen als uitgangspunt nemen, kunnen we nogmaals de som maken. Voor de windmolens op land bedroeg de subsidiebijdrage van de overheid in het hoogste geval zo’n 5 eurocent per kWh. Tel daar de maatschappelijke kosten van de ‘uitstoot’ van een windmolen van 0,26 eurocent bij op en je komt uit op maatschappelijke kosten van ongeveer 5,25 eurocent per kWh. Voor een windmolen op zee is die maatschappelijke kostprijs nog wat hoger: circa 8,5 eurocent per kWh.

En met name dat laatste bedrag komt aardig in de buurt van de geschatte maatschappelijke kosten van fossiele productie met behulp van steenkool. Die we gemiddeld kunnen ramen op zo’n 8 à 9 eurocent per kWh. De kosten van windstroom op zee en fossiele stroom uit een kolencentrale zijn in dat geval dus vrijwel gelijk. Maar de kosten van een windmolen op land en gascentrales zijn een stuk lager.

De maatschappelijke kosten van stroomproductie in Nederland in 2016.

Conclusie: deels waar, deels onwaar

Met deze kennis kunnen we ons nogmaals de vraag stellen: draaien windmolens op subsidie? Het antwoord daarop is nog steeds ‘ja.’ Zonder subsidie is het bouwen van windmolens voor marktpartijen momenteel nog niet echt interessant.

Zijn de kosten voor ‘de belastingbetaler’ dan ook hoger bij windmolens dan bij fossiele stroom? Nee, dat meestal niet. In ieder geval niet wanneer we windmolens op land vergelijken met Als we ervan uitgaan dat de uitgevoerde schattingen van maatschappelijke kosten van uitstoot kloppen, zorgen windmolens op land voor minder maatschappelijke ‘subsidie’ dan kolencentrales. Voor windmolens op zee is de situatie op dit moment nog andersom. Als we beide vergelijken met gascentrales, die minder schadelijke stoffen uitstoten dan kolencentrales, zijn de maatschappelijke kosten van die stroom op dit moment volgens de meeste schattingen nog lager dan, of ongeveer gelijk aan, de subsidiebijdragen op stroom uit windmolens. De bewering van Rutte beoordelen we daarom voor nu als: deels waar, en deels onwaar.

(0) niet te checken, (1) volledig onjuist, (2) grotendeels onjuist, (3) deels juist, deels onjuist, (4) grotendeels juist, (5) volledig juist

(0) niet te checken, (1) volledig onjuist, (2) grotendeels onjuist, (3) deels juist, deels onjuist, (4) grotendeels juist, (5) volledig juist

Als belastingbetaler betaal je veel geld voor de stroomproductie van onze fossiele centrales

Hebben we nu alles meegerekend dat we redelijkerwijs in onze berekening mee moeten nemen? Naar ons idee wel, ook al is het bij een factcheck als deze altijd mogelijk om er aan één van de kanten van de vergelijking iets bij te halen wat het kostenplaatje kan doen kantelen. Extreme klimaatscenario’s, argumenten over banen en investeringen of compleet uiteenlopende verwachtingen over de ontwikkeling van de stroomprijs (of de productieprijs van een windmolenpark) leiden stuk voor stuk tot een andere conclusie.

Maar belangrijker om te onthouden is: als belastingbetaler betaal je, naast je bijdrage aan de subsidieregeling voor groene stroom, veel geld voor de stroomproductie van onze fossiele centrales. Uitgaande van de resultaten van dit onderzoek zou het gaan om zo’n Uitgegaan van 5 miljard euro (+/- 3,07 + 1,96) verdeeld over 17 miljoen Nederlanders. per persoon per jaar. Het enige verschil met groene stroom is: je ziet het niet direct terug. Jouw bijdrage aan de productie van een kolencentrale is minder zichtbaar dan je bijdrage aan de subsidie op windmolens, maar nog steeds gewoon aanwezig. Het venijn zit ‘m in de kosten die je niet ziet, maar er wel zijn.

Dit is de eerste van vijf factchecks over windenergie, de komende weken volgen onder meer verhalen over de klimaatwinst en de gezondheidseffecten van windmolens.

Wat is waar in het debat over windmolens? Help ons de feiten te vinden Claims over windmolens vliegen alle kanten op. Volgens sommigen draaien ze op subsidie, volgens anderen zijn ze onmisbaar in de transitie naar groene energie. Wat is waar? Help ons het uitzoeken. Lees de oproep hier terug

Lees ook:

Is het einde van de energierekening in zicht? De groene stroom van energiecoöperaties gaat een revolutie veroorzaken, zo luidt de stellige overtuiging van Frans Stokman van energiecoöperatie Grunneger Power. ‘In 2030 is de energievoorziening groen. En betalen wij geen energierekening meer.’ Is dat wensdenken of een serieuze ontwikkeling? Ik zocht het uit. Lees het verhaal van Han van de Wiel hier terug Deze analist weet het zeker: fossiele energiebedrijven hebben hun beste tijd gehad Kolen-, olie- en gasbedrijven zijn geen veilige investering meer. Pensioenfondsen moeten er zo snel mogelijk uitstappen en hun geld op groen zetten. Dan lopen ze minder risico én kunnen ze bijdragen aan de transitie naar duurzaamheid. Dat zegt financieel analist Mark Campanale. Lees het verhaal van Jelmer Mommers hier terug Wordt klimaatverandering het einde van de wereld? Dit zeggen de feiten Roepen we het einde van de wereld over onszelf af als we het klimaatprobleem laten voortbestaan? Ik zet de feiten op een rij in een poging een antwoord op deze grote vraag te vinden. Lees het verhaal van Jelmer Mommers hier terug

Benieuwd naar de rest van het artikel?

Dan kun je gewoon verder lezen. Wij geloven niet in betaalmuren, omdat we het belangrijk vinden dat onze journalistiek zoveel mogelijk mensen bereikt. Wil jij toegang tot alle verhalen? Word dan lid!