In 1962 publiceerde wetenschapsfilosoof Thomas Kuhn zijn boek Daarin ging hij na hoe de wereldbeelden die wetenschappers erop na houden, veranderden.

Eeuwenlang was de aarde plat, tot ze ineens rond was. Eeuwenlang hadden apen en mensen niets met elkaar gemeen, tot ze ineens een verre voorouder bleken te delen.

Wanneer een nieuw wereldbeeld eenmaal geaccepteerd was, dan kon je je eigenlijk niet meer voorstellen dat het ooit anders was geweest. Zo’n verschuiving in ons denken noemde Kuhn een paradigmawisseling.

Bij de persopening van de tentoonstelling in Museum Boijmans van Beuningen in Rotterdam vorige week viel die term – paradigmawisseling – meerdere keren. ‘Hoe kan ik een paradigmawisseling veroorzaken bij mijzelf en de rest van de maatschappij?’ vroeg kunstenaar Arne Hendriks zich bijvoorbeeld hardop af.

The Incredible Shrinking man, 2008-heden, door Arne Hendriks
The Incredible Shrinking man, 2008-heden, door Arne Hendriks

(Hendriks houdt zich bezig met de vraag hoe we van het verafgoden van ‘groei’ kunnen overstappen naar een waardering voor krimp – hoe we, kortom, een ander wereldbeeld kunnen adopteren. Daartoe werkt hij onder meer samen met kankeronderzoekers, een van de weinige wetenschappelijke groepen die groei niet automatisch gelijkstelt aan goed.)

Change the System (nog tot en met 14 januari te zien) brengt naast Hendriks nog ruim vijftig veelal en bijeen die zich in hun werk richten op de voornaamste uitdagingen van deze tijd. Oprakende grondstoffen, klimaatverandering, groeiende ongelijkheid, migratie en conflict, de invloed van sociale media op het individu en het collectief – die dingen.

Voor hen staat niet een product centraal, aldus conservator Annemartine van Kesteren, maar een oplossing – of beter: een verandering.

De blik van de kunstenaar helpt ons ‘het systeem’ te veranderen

De tentoongestelde werkwijzen lopen uiteen van pragmatisch tot reflecterend, van klein tot megalomaan – de van Bas van Abel en de plasticsoep-opruimactie van maken bijvoorbeeld hun opwachting, maar ook het werk van wiens beelden vooral bedoeld zijn om surveillance zichtbaar te maken.

De grotere boodschap van de tentoonstelling gaat evengoed voor iedereen op: namelijk, dat het de creatieve buitenstaandersblik van de ontwerper en de kunstenaar is, die ons moet helpen om ‘het systeem’ te veranderen.

One-to-One (R. Mariz), 2017, door Bonne Suits, Parra en Ontour. Foto: Elisa van Joolen
One-to-One (R. Mariz), 2017, door Bonne Suits, Parra en Ontour. Foto: Elisa van Joolen

Nu hebben ontwerpers natuurlijk altijd wel in oplossingen gedacht en ook geëngageerde kunst is eeuwenoud – het fonds dat Jet Bussemaker een paar jaar geleden in het leven riep, was specifiek bedoeld om oplossingsgerichte – en tot samenwerken bereid zijnde – kunstenaars te sponsoren. Musea, van in Amsterdam tot het begeven zich geregeld op het snijvlak van kunst en activisme.

De achterliggende gedachte – – is dat je, om verandering te bewerkstelligen, je eerst moet kunnen voorstellen dat dingen überhaupt kunnen veranderen. We hebben, kortom, verbeelding nodig – nieuwe verhalen, nieuwe ideeën, nieuwe beelden.

Aangezien creatievelingen wordt er nu steeds vaker naar hen gekeken om de destructieve verhouding van de mens tot de rest van het ecosysteem en tal van andere problemen te helpen oplossen.

Fairphone, 2013-heden, door Bas van Abel
Fairphone, 2013-heden, door Bas van Abel
Precious Plastic Machines V2.0, 2016, door Precious Plastic
Precious Plastic Machines V2.0, 2016, door Precious Plastic

De opdracht voor de kunsten: wijs ons de weg naar de uitgang

Het zal je taak maar zijn. In hun nieuwe voorstelling (nog tot en met 8 december te zien) gaan Anoek Nuyens en Rebekka de Wit, beiden theatermaker en schrijver, dieper in op die opdracht die de kunsten hebben gekregen. Al sinds hun jeugd maken zij zich zorgen over, onder meer, zure regen en het gat in de ozonlaag, over milieuvervuiling en klimaatverandering en uitstervende diersoorten.

En sinds een poosje weten ze dat het aan hen is, aan hun verbeelding, om ons de weg naar de uitgang te wijzen.

De Wit en Nuyens maken het soort activistisch, journalistiek theater dat de laatste jaren opgeld doet: actueel, betrokken, en met de ambitie om ook buiten de theaterzaal door te werken. Beiden hebben eerder voor De Correspondent geschreven, onder meer voor series als de en

Die reeksen gingen over de noodzaak van een ander mensbeeld – minder antropocentrisch, minder gericht op het autonome individu.

In Tenzij je een beter plan hebt laten Nuyens en De Wit met humor en bevlogenheid zien hoe moeilijk dat is, een nieuw verhaal bedenken. En vooral: hoe moeilijk het is om iets dat je bedenkt ook daadwerkelijk te vertalen naar de praktijk.

Scènefoto uit de voorstelling ‘Tenzij je een beter plan hebt’. Foto: Anna van Kooij
Scènefoto uit de voorstelling ‘Tenzij je een beter plan hebt’. Foto: Anna van Kooij

Het verlammende verlangen naar een nieuw paradigma

Zo kan je bijvoorbeeld wel bedenken dat andere diersoorten ook een stem zouden moeten krijgen in ons rechtssysteem, maar als je je vervolgens moet voorstellen hoe dan – tja, toch lastig. En je kan je wel voornemen geen vlees meer te eten, maar als je dan op een feestje staat en er komt zo’n schaal met bitterballen voorbij… Tja.

Teargun, 2016, door Yi-Fei Chen. Foto: Ronald Smits
Teargun, 2016, door Yi-Fei Chen. Foto: Ronald Smits

Het verlangen naar een paradigmawisseling, zo laat de voorstelling zien, kan zowel verlammend werken als motiverend. Maar De Wit en Nuyens weten wat Thomas Kuhn ook wist: een paradigmawisseling komt niet van de ene op de andere dag tot stand. Het is een proces, geen gebeurtenis.

De manier waarop wetenschappers de wereld zien – als rond in plaats van plat, bijvoorbeeld – verandert niet omdat individuele wetenschappers per se wíllen dat-ie verandert, maar omdat de bewijzen dat het oude wereldbeeld niet klopt zich blijven opstapelen.

En vooral: omdat zij die aan het oude wereldbeeld vasthouden, oud worden en doodgaan. De grootste sta-in-de-weg van verandering, échte verandering – dat zijn we dus misschien wel zelf.

Fibre Market, 2016, door Christien Meindertsma. Foto: Luke Hayes
Fibre Market, 2016, door Christien Meindertsma. Foto: Luke Hayes

Kleine stapjes, vereende krachten

Dat laatste is allicht geen fijn antwoord op de vraag ‘hoe kan ik een paradigmawisseling veroorzaken bij mijzelf en de rest van de maatschappij?’ Aan de andere kant laat het ruimte voor kleine stapjes – een eerlijke telefoon hier, een hergebruikt kledingstuk daar – en voor vereende krachten die zich niet eens per se van elkaar bewust hoeven te zijn.

Het sterke van zowel Change the System als Tenzij je een beter plan hebt is de weigering die eruit spreekt om te blijven steken in cynisme of wanhoop.

Want ja, zeggen ze, ‘het systeem’ moet anders en ja, dat is een onmogelijk grootste opdracht. Dus dan maar gewoon één onderdeel kiezen en dat met plezier en aandacht een klein beetje proberen te verbeteren, zoals de kunstenaars in Change the System dat doen.

Of, zoals in Tenzij je een beter plan hebt, één manier kiezen waarop je die opdracht zou kunnen vervullen – en die richting helemaal volgen tot de meest logische conclusie, hoe bizar die ook moge zijn.

Verbeelding is nodig, maar misschien is dát – het vermogen om ondanks alles toch gewoon maar ergens te beginnen, iets te proberen, en in elk geval iets neer te zetten – minstens zo belangrijk. Deze kunstenaars geven het goede voorbeeld. Dit werkt aanstekelijk – en maakt zowel tentoonstelling als voorstelling het bezoeken meer dan waard.

Tenzij je een beter plan hebt De voorstelling Tenzij je een beter plan hebt van Anoek Nuyens en Rebekka de Wit is nog tot en met 8 december op verschillende plekken in Nederland te zien. Kijk hier voor meer informatie en de speellijst Change the System De tentoonstelling Change the System is nog tot en met 14 januari te zien in Museum Boijmans van Beuningen. Bezoek de website voor meer informatie

Meer lezen?

Zie hoe alles van elkaar afhankelijk is en de wereld zal nooit meer dezelfde zijn We zijn gewend om onafhankelijkheid en autonomie te vieren. Maar in onze samenleving is afhankelijkheid en onderlinge verbondenheid de realiteit. Als je dat eenmaal ziet, zie je het overal en verandert alles: je blik op de wereld, de keuzes die je maakt en hoe je in het leven staat. Lees het verhaal van Jelmer hier terug Ooit droomden we van auto’s en spaceshuttles. Waar brengt onze verbeelding ons nu? Van Klimaatverdrag tot Regeerakkoord: politici zoeken de oplossing voor de grote crises van deze tijd in documenten die tot achter de komma zijn dichtgetimmerd. Planoloog Maarten Hajer denkt dat we betere oplossingen kunnen vinden als we gebruikmaken van onze verbeelding. Lees het verhaal van Jelmer hier terug Het toverwoord van deze tijd is ‘impact’. Maar wat betékent het? Van kunstenaars en wetenschappers tot ondernemers en ministers: iedereen houdt van ‘impact.’ De term lijkt helder, meetbaar en krachtig, maar blijkt bij nadere beschouwing juist enigmatisch en diffuus. En juist daarin blijkt zijn kracht te schuilen. Lees het verhaal van Lynn hier terug